نقش سیلوهای ذخیرهسازی غلات در مدیریت ریسک و حفظ کیفیت محصول
بررسی شاخصهای مهم ریسک در ذخیرهسازی غلات
امروزه توجه ویژه به لجستیک و ذخیرهسازی غلات، نقش کلیدی در سیاستگذاری شرکتهای فعال در زمینه تجارت غلات و صنایع تبدیلی مرتبط با آن، ایفا میکند. ازآنجاکه در هر کسبوکاری در نظر گرفتن شاخصهای ریسک و بازاریابی آنها با هدف کاهش یا حتیالمقدور از بین بردن آن، بسیار مهم و تأثیرگذار است؛ مخاطرات و ملاحظات مرتبط با ذخیرهسازی غلات نیز همواره موردتوجه مدیران ارشد و صاحبان شرکتها در صنعت غلات بوده است. در مقاله پیش رو، تلاش کردهام شاخصهای اصلی ایجاد ریسک را از منظر کسبوکار، کیفیت و درنهایت اثرگذاری بر چرخه فعالیت شرکتها بهصورت اجمالی مورد بررسی و تحلیل قرار دهم.
غلات؛ دارایی باارزش یک کشور:
بدون در نظر گرفتن آنکه شرکتها تنها در بخش تجارت یا تبدیل غلات به محصولات دیگر فعال باشند، بیتردید با توجه به قیمت غلات و حجم موردنیاز کشور، ما با کالایی باارزش روبهرو هستیم. برای درک بهتر این موضوع فرض کنیم تنها یک کشتی حامل ذرت به ارزش 280 دلار در هر تن با ظرفیت 70 هزار تن را به یک سیلوی ذخیرهسازی انتقال دادهایم، این سایت ذخیرهسازی دارای 10 کندو است؛ درنتیجه با یک محاسبه ساده به این نکته میرسیم که تنها در هر کندوی ما چیزی نزدیک به 2 میلیون دلار ارزش کالای ذخیرهشده قرار دارد که این خود در خور تأمل است.
ازاینرو ارزش نگهداری غلات و اهمیت آن مانند این است که ما این سیلوها را بهمثابه یک بانک برای نگهداری امن از دو میلیون دلار پول بدانیم؛ با این رویکرد میتوان ریسک نگهداری غلات در تأسیسات غیراستاندارد ازجمله انبارهای سرپوشیده و از آن بدتر فضای روباز را بسیار بهتر درک کرد.
از دید سازمان جهانی غذا FAO، نگهداری و انبارش غلات در تأسیساتی غیر از سیلوهای ذخیرهسازی فاقد امکان اندازهگیری دما و هوادهی است که درنتیجه نمیتوان هیچ شرایط استانداردی را برای حفظ محصول متصور بود، بهطور مشخص در این بخش، شاخصهای مهم ریسک شامل موارد زیر است:
فساد محصول:
از مهمترین شاخصهای ریسک در نتیجهی عدم کنترل دما و حتی رطوبت، آسیب دیدن غلات به دلیل نفوذ حشرات موذی و ایجاد آلودگیهای ثانویه، ناشی از فضله پرندگان، گردوغبار محیط، بخارها و ذرات شیمیایی معلق در هوا است که میتوان به آن کسریهای ناشی از انبارش غیراستاندارد را نیز اضافه کرد.
کیفیت غلات و تأثیر آن در محصول نهایی:
غلات یکی از مهمترین مواد اولیه در تولید محصولات مرتبط ازجمله خوراک دام و طیور، انواع آرد، نشاسته و سایر صنایع پاییندستی نقش بسزایی در کیفیت محصول نهایی ایفا میکند. برای درک بهتر عوامل ریسک در این بخش میبایست شاخصهایی را که مستقیماً بر کیفیت محصول اثر دارد، از دید ارزشگذاری غلات بررسی کرد. به این معنا که تجربه بسیاری از شرکتهای فعال در زمینه واردات غلات نشان داده است ذخیرهسازی نامناسب غلات میتواند با توجه به مدتزمان نگهداری و شرایط آن (میزان رطوبت، ناخالصی و مبدأ حمل) حتی تا 50 درصد بر ارزش یا قیمت نهایی فروش محصول تأثیر بگذارد.
فراموش نکنیم که در موارد متعددی به دلیل ذخیرهسازی غیراستاندارد، کل غله واردشده به کشور غیرقابل استفاده تشخیص داده شده و خسارتهای مالی هنگفت را به واردکنندگان تحمیل کرده است. شاخصهایی که در بخش ریسک کیفیت طبقهبندی میشوند، عبارتند از:
شرایط آب و هوایی:
عمدتاً در جنوب کشور بهویژه در فصل گرما، محصولاتی نظیر ذرت و سویای پرک در شرایطی که حتی در انبارهای سرپوشیده ذخیره شدهاند، با ریسک بسیار بالای خرابی مواجه میشوند.
بیشک از اشتعالهای سویای پرک در انبارهای ذخیرهسازی جنوب کشور بسیار شنیدهاید یا حتی به چشم رؤیت کردهاید.
رطوبت محصولات ورودی:
طبق مطالعاتی که مؤسسه ملی غلات ایالاتمتحده در سال 2015 و با بررسی بیش از 27 واریاته مختلف از غلات متنوع انجام داد، رطوبت، دمای محیط نگهداری و زمان انبارش سه عامل تأثیرگذار نگهداری بر کیفیت غلات تشخیص داده شد و نکته مهم آن است که این سه عامل – که البته مهمترین آن رطوبت است- بهصورت توأمان و ترکیبی بر درجه کیفی محصول اثرگذاری دارد.
ریسک انبارش محصولات با رطوبت بالا-بهطور خاص ذرت – در سایتهای غیراستاندارد که دو عامل دیگر را در کنار خود دارد، اصلیترین عامل در کاهش چشمگیر کیفیت محصول حتی در ذخیرهسازی کوتاهمدت به شمار میرود.
این ریسک بهویژه در زمانی که غلات از مبادی با فاصلههای دور نظیر برزیل، آرژانتین و آمریکای شمالی حمل میشود، مخاطرات بیشتری را در پی دارد، زیرا در طول مسیر حمل نیز معمولاً با توجه به فصل، درصدی از رطوبت محصول کاهش پیدا نمیکند و هوادهی مناسب و کنترل دما تنها از طریق ذخیرهسازی در سیلوهای استاندارد امکانپذیر است که میتوان ریسک موردنظر را در این بخش، نزدیک به صفر رساند.
ذخیرهسازی با رویکرد کنترل موجودی:
یکی از بهترین مدلهای ارائهشده در کنترل موجودی در چرخه تولید، مدل WIP (Work in Progress Inventory) بوده که مخفف مدیریت موجودی بر اساس میزان تولید است.
در این مدل، به اهمیت ضرورت و داشتن ذخیره امن (استراتژیک) (Safety Stuck) در صنایع تولیدی که بر مبنای مواد اولیه با منشأ متغیر فعالیت دارند، اشاره شده است. این الگو بهسادگی بیان میکند که بهطور مثال تأمین نشدن بهموقع مواد اولیه غلات موجب توقف کامل تولید خواهد شد که این به معنای هزینه فروش ازدسترفته (Cost of lost sales) و درنهایت از بین رفتن ظرفیتهای تولید برای کارخانهها است. ذخیره استانداردهای غلات در دورههای زمانی میانمدت و بلندمدت، این شاخص ریسک را از میان برمیدارد و این امکان را به تولیدکننده میدهد تا برنامه نسبتاً منظمی را بر اساس موجودی انبارشده تدوین و اجرا کند. این شاخص، چرخه فعالیت شرکتها و سودآوری آنها را (به دلیل سهم بالای قیمت اولیه در هزینه محصول تمامشده) مستقیماً نشانه میرود، زیرا در شرایطی که میتوان با برنامهریزی در تولید مناسب و بهکارگیری حداکثر ظرفیت تولید (Production Utilization)، عملکرد مناسبی را از دید سودآوری ایجاد کرد، مدیریت نکردن موجودی- که در نتیجهی نبود تأسیسات ذخیرهسازی ایجاد میشود – ریسک ضرر و زیانهای مالی را برای این شرکتها پررنگ کرده است.
و اما سخن پایانی…
بدیهی است شاخصهای مهم دیگری نیز در ارزیابی ریسک ذخیرهسازی غلات مطرح است که میتوان در مقالههای بعدی به آن پرداخت.
بنابر آنچه گفته شد، اثر شاخصهای ریسک مرتبط با زنجیره لجستیک در صنعت غلات امروزه بهعنوان مهمترین عامل در هزینه تمامشده و کیفیت نهایی محصولات مرتبط با غلات مدنظر قرار میگیرد. سیلوهای ذخیرهسازی غلات که از دید طراحی، مهندسی و کیفیت ساخت تجهیزات در سطح قابلقبول و بالایی هستند، بهعنوان حلقه اصلی ارتباطی میان تأمین غلات و کارخانههای تبدیلی، نقش مهم و انکارناپذیری ایفا میکنند. از این رو، میتوان با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی مناسب و ظرفیتهای مطلوب سایتهای ذخیرهسازی، شرایط استاندارد و مناسبی را برای کاهش یا از میان برداشتن شاخصهای ریسک ایجاد کرد.
References:
World grain magazine October No. 2024
سایت رسمی سازمان جهانی غذا و دارو FAO
انتشارات BCG (Boston Consultant Group) شماره مارس 2016
