تحلیل بازار جهانی غلات، خوراک دام و دانه‌های روغنی در سایه جنگ ایران و آمریکا، اختلالات دریایی، جنگ روسیه و اوکراین و ریسک‌های اقلیمی
نویسنده: علی حاجی‌هاشمی، تحلیلگر و فعال حوزه ی رسانه ای غلات و تجارت کشاورزی
| نکته کلیدی: در شرایط فعلی، ریسک بازار غلات فقط از سمت تولید و موجودی نیست؛ دسترسی به کالا، امنیت مسیر، بیمه، کرایه حمل و هزینه انرژی به همان اندازه تعیین‌کننده شده‌اند. |
بازار جهانی غلات در شرایطی وارد نیمه دوم سال ۲۰۲۶ شده است که از یک سو ذخایر و تولید جهانی هنوز در سطحی قرار دارند که نمی‌توان از کمبود ساختاری گسترده سخن گفت و از سوی دیگر، جنگ، اختلال در مسیرهای کشتیرانی و ریسک‌های آب‌وهوایی فاصله میان وجود غله و دسترسی مطمئن و اقتصادی به غله را بیشتر کرده‌اند.
گزارش‌های سپتامبر ۲۰۲۶ وزارت کشاورزی آمریکا نشان می‌دهد تولید جهانی بسیاری از محصولات همچنان در سطح بالایی قرار دارد؛ با این حال، تغییرات در مسیرهای تجاری و افزایش هزینه حمل، بیمه، سوخت و تأمین مالی می‌تواند قیمت نهایی کالا را برای واردکنندگان به‌مراتب بیشتر از آنچه در بازارهای جهانی دیده می‌شود افزایش دهد.
برای کشوری مانند ایران که بخش مهمی از نیاز خود به ذرت، جو و سایر نهاده‌های خوراک دام را از بازار جهانی تأمین می‌کند، این تفاوت اهمیت ویژه‌ای دارد.
ایران؛ نقطه‌ای که ریسک ژئوپلیتیک را به بازار غله منتقل می‌کند
یکی از مهم‌ترین تحولات ماه‌های اخیر، کاهش شدید عبور و مرور کشتی‌ها از تنگه هرمز است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سپتامبر، تعداد عبور کشتی‌های کالایی از این مسیر به‌شدت کاهش یافته و نگرانی درباره امنیت ناوبری، مین‌های دریایی، بیمه و ادامه درگیری‌ها باعث شده بخش قابل‌توجهی از کشتیرانی با احتیاط بیشتری عمل کند.
اهمیت این موضوع برای بازار غلات فقط به حجم کالاهایی که مستقیماً از هرمز عبور می‌کنند محدود نیست. هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند زنجیره‌ای از افزایش هزینه ایجاد کند:
اختلال دریایی ← افزایش ریسک کشتی ← افزایش بیمه و کرایه حمل ← افزایش زمان سفر ← افزایش هزینه تأمین مالی و موجودی ← افزایش قیمت تحویل‌شده کالا.
بنابراین حتی اگر قیمت جهانی ذرت یا گندم در بورس‌های بین‌المللی تغییر محدودی داشته باشد، قیمت تمام‌شده آن برای واردکننده ایرانی می‌تواند رشد بیشتری را تجربه کند.
از سوی دیگر، کاهش جریان کشتیرانی در منطقه باعث می‌شود تأمین‌کنندگان و خریداران به دنبال مسیرها و منابع جایگزین باشند. این تغییر مسیرها ظرفیت حمل را در سایر مسیرهای دریایی نیز تحت فشار قرار می‌دهد.
جنگ روسیه و اوکراین؛ فشار دوباره بر دریای سیاه
هم‌زمان، دریای سیاه همچنان یکی از مهم‌ترین کانون‌های ریسک برای بازار جهانی گندم و سایر غلات است. روسیه و اوکراین در مجموع سهم بزرگی از تجارت جهانی گندم را در اختیار دارند و هرگونه آسیب به بنادر، زیرساخت‌های صادراتی یا مسیرهای حمل‌ونقل آنها می‌تواند بازار را به سرعت تحت تأثیر قرار دهد.
گزارش سپتامبر USDA صادرات گندم روسیه در سال تجاری ۲۰۲۶/۲۷ را حدود ۴۳ میلیون تن و صادرات اوکراین را ۱۲.۵ میلیون تن برآورد می‌کند. کاهش صادرات روسیه و اوکراین در مقایسه با برآوردهای قبلی، در شرایطی رخ داده که نگرانی درباره حمل‌ونقل در دریای سیاه و دریای آزوف افزایش یافته است.
این وضعیت برای رقبای روسیه و اوکراین نیز فرصت ایجاد می‌کند. آمریکا، کانادا، استرالیا و آرژانتین می‌توانند بخشی از تقاضای بازار را جذب کنند، اما افزایش تقاضا برای این منابع جایگزین معمولاً با افزایش قیمت فوب و هزینه حمل همراه می‌شود.
در همین حال، هند پس از سال‌ها محدودیت صادراتی دوباره در حال بازگشت به بازار گندم است. USDA صادرات گندم هند را برای سال تجاری ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۲ میلیون تن پیش‌بینی کرده است. این حجم در مقیاس تجارت جهانی چندان بزرگ نیست، اما برای بازارهای نزدیک هند، از جمله بنگلادش و نپال، اهمیت دارد و می‌تواند بخشی از فشار منطقه‌ای را کاهش دهد.
باب‌المندب و دریای سرخ؛ هزینه‌ای که از مسیر حمل وارد قیمت غله می‌شود
تحولات دریای سرخ و تنگه باب‌المندب لایه دیگری از ریسک را به بازار اضافه کرده است. کاهش تردد کشتی‌ها در این مسیر و احتمال انتخاب مسیر دماغه امید نیک، زمان و مسافت سفر میان آسیا، خاورمیانه و اروپا را افزایش می‌دهد.
این تغییر فقط یک موضوع حمل‌ونقلی نیست. سفر طولانی‌تر به معنای مصرف سوخت بیشتر، نیاز به کشتی بیشتر، افزایش هزینه اجاره کشتی و سرمایه در گردش و در نهایت افزایش هزینه تحویل کالا است.
به همین دلیل، حتی در شرایطی که تولید جهانی غلات کافی باشد، اختلال هم‌زمان در هرمز، باب‌المندب و دریای سیاه می‌تواند بازار را با چیزی شبیه کمبود لجستیکی مواجه کند؛ یعنی کالا وجود دارد، اما دسترسی به آن پرهزینه‌تر و کندتر می‌شود.
نفت و انرژی؛ حلقه‌ای که تمام زنجیره را گران می‌کند
یکی دیگر از متغیرهای کلیدی، افزایش قیمت انرژی است. قیمت نفت در میانه سپتامبر ۲۰۲۶ از محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده و اختلال در زیرساخت‌های انرژی منطقه، ریسک ادامه افزایش قیمت را بالا برده است.
افزایش قیمت انرژی مستقیماً و غیرمستقیم بر بازار غلات اثر می‌گذارد: سوخت کشتی‌ها، کامیون‌ها و قطارها گران‌تر می‌شود؛ هزینه تولید و خشک‌کردن غلات بالا می‌رود؛ قیمت کود و مواد اولیه کشاورزی افزایش می‌یابد؛ و هزینه فرآوری، انبارداری و توزیع نیز تحت فشار قرار می‌گیرد.
در چنین شرایطی، حتی محصولی که در مزرعه با قیمت نسبتاً ثابت تولید شده، ممکن است تا زمان رسیدن به مقصد با هزینه بسیار بالاتری مواجه شود.
سه حلقه اصلی انتقال شوک به قیمت واردات ایران
| مرحله | اثر اصلی | پیامد احتمالی |
| حمل‌ونقل | افزایش ریسک، زمان و کرایه | افزایش قیمت تحویل‌شده |
| بیمه و تأمین مالی | افزایش هزینه و ریسک معامله | افزایش هزینه نهایی واردکننده |
| انرژی و نهاده | افزایش سوخت و کود | فشار بر هزینه تولید و فرآوری |
آب‌وهوا؛ ریسک دوم در کنار جنگ
در کنار ژئوپلیتیک، بازار با ریسک آب‌وهوایی نیز مواجه است. شکل‌گیری و تقویت ال‌نینو می‌تواند الگوهای بارش و دما را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد و بر عملکرد محصولاتی مانند ذرت، گندم، برنج و سویا اثر بگذارد.
در کانادا نیز بارندگی‌های نامناسب و تأخیر در برداشت، نگرانی‌هایی درباره کیفیت گندم و کانولا ایجاد کرده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بازار هم‌زمان با اختلالات ژئوپلیتیک، به دنبال منابع جایگزین باشد.
با این حال، وجود ذخایر نسبتاً مناسب جهانی باعث می‌شود اثر یک شوک آب‌وهوایی الزاماً به یک بحران غذایی جهانی تبدیل نشود. عامل تعیین‌کننده، شدت و مدت‌زمان اختلالات و هم‌زمانی آنها با مشکلات لجستیکی خواهد بود.
گندم؛ بازار حساس به دریای سیاه و هزینه جایگزینی
بر اساس آخرین برآورد USDA، تولید جهانی گندم در سال ۲۰۲۶/۲۷ افزایش یافته و رشد تولید استرالیا، کانادا و اوکراین بخشی از کاهش تولید روسیه، قزاقستان و اتحادیه اروپا را جبران کرده است.
اما بازار گندم بیش از آنکه فقط به حجم تولید واکنش نشان دهد، به قابلیت صادرات و مسیر دسترسی به محصول حساس است.
قیمت‌های صادراتی گندم آمریکا در سپتامبر افزایش قابل‌توجهی داشته‌اند. در مقابل، کاهش عرضه صادراتی روسیه می‌تواند باعث شود خریداران به سمت منابع جایگزین حرکت کنند و این موضوع فشار صعودی بر قیمت سایر مبدأها ایجاد می‌کند.
سناریوهای تحلیلی گندم در ۶ تا ۱۲ ماه آینده:
- کاهش تنش‌های ژئوپلیتیک و بهبود مسیرهای حمل: حدود ۶ تا ۶.۷۵ دلار به ازای هر بوشل.
- تداوم تنش‌های فعلی: حدود ۶.۷۵ تا ۸ دلار.
- تشدید هم‌زمان جنگ، اختلال دریایی و ریسک آب‌وهوایی: امکان حرکت به محدوده ۸ تا ۹ دلار و بالاتر.
این اعداد پیش‌بینی رسمی USDA نیستند، بلکه سناریوهای تحلیلی بر مبنای شرایط عرضه، تجارت، انرژی و ریسک لجستیکی هستند.
سناریوهای تحلیلی قیمت؛ ۶ تا ۱۲ ماه آینده
| محصول | سناریوی پایه | تداوم تنش | شوک شدید |
| گندم | ۶.75–۶ دلار/بوشل | 8–75.6 | 9–8+ دلار |
| ذرت | ۴.۹–۵.۶ دلار/بوشل | ۵.۶–25.6 | 25.6+ دلار |
| سویا | ۱۲–۱۳.۵ دلار/بوشل | 15–۱۳.۵ | 17–15+ دلار |
ذرت؛ حساس‌ترین محصول برای زنجیره خوراک دام
ذرت برای ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. USDA واردات ذرت ایران را برای سال تجاری ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۸.۵ میلیون تن برآورد کرده که نسبت به برآورد قبلی کاهش یافته است. کاهش واردات لزوماً به معنای کاهش نیاز واقعی بازار نیست و می‌تواند بخشی از آن ناشی از محدودیت‌های تجاری و لجستیکی باشد.
در بازار جهانی نیز تولید ذرت آمریکا برای سال ۲۰۲۶/۲۷ کاهش یافته و قیمت متوسط مزرعه‌ای آمریکا ۴.۸۰ دلار به ازای هر بوشل پیش‌بینی شده است.
در سناریوی پایه، محدوده ۴.۹ تا ۵.۶ دلار برای ذرت قابل تصور است. تداوم اختلالات حمل‌ونقل می‌تواند بازار را به محدوده ۵.۶ تا ۶.۲۵ دلار ببرد و در صورت ترکیب شوک ژئوپلیتیک، انرژی و آب‌وهوا، حرکت به بالای ۶.۲۵ دلار نیز دور از انتظار نخواهد بود.
برای ایران، نکته مهم‌تر از قیمت بورس جهانی، قیمت تحویل‌شده است. افزایش هم‌زمان کرایه، بیمه، زمان سفر، هزینه تأمین مالی و ریسک پرداخت می‌تواند باعث شود رشد قیمت وارداتی از رشد قیمت جهانی بیشتر باشد.
سویا و کنجاله؛ بازار دیگری که باید زیر نظر باشد
در بازار دانه‌های روغنی، شرایط بنیادی سویا نسبتاً باثبات‌تر است. USDA تولید جهانی سویا را در سال ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۴۴۲.۳ میلیون تن برآورد کرده و رشد تولید آمریکا و کانادا بخشی از کاهش تولید هند و اتحادیه اروپا را جبران کرده است.
تولید بالای سویا از شدت ریسک کمبود می‌کاهد، اما افزایش تقاضا برای صادرات آمریکا و رشد هزینه‌های حمل می‌تواند قیمت را بالا نگه دارد.
برای سویا، محدوده ۱۲ تا ۱۳.۵ دلار را می‌توان سناریوی پایه در نظر گرفت؛ در صورت تداوم تنش‌های حمل‌ونقل، محدوده ۱۳.۵ تا ۱۵ دلار و در سناریوی شوک شدید، محدوده ۱۵ تا ۱۷ دلار یا بالاتر نیز قابل تصور است.
در بازار کنجاله سویا نیز افزایش قیمت انرژی، حمل‌ونقل و تقاضای خوراک دام می‌تواند قیمت را تحت فشار قرار دهد.
چند شاخص کلیدی برای ایران و بازار جهانی
| شاخص | مقدار/برآورد | اهمیت |
| واردات ذرت ایران ۲۰۲۶/۲۷ | ۸.۵ میلیون تن | حساس به لجستیک و تأمین |
| صادرات گندم روسیه ۲۰۲۶/۲۷ | ۴۳ میلیون تن | یکی از منابع اصلی بازار |
| صادرات گندم اوکراین ۲۰۲۶/۲۷ | ۱۲.۵ میلیون تن | حساس به ریسک دریای سیاه |
| تولید جهانی سویا ۲۰۲۶/۲۷ | ۴۴۲.۳ میلیون تن | پشتوانه عرضه جهانی |
برنج؛ بازاری با ریسک‌های منطقه‌ای
در بازار برنج، یکی از مهم‌ترین تحولات افزایش تقاضای چین برای برنج شکسته است. واردات چین در این بخش افزایش یافته و رقابت میان خریداران آسیایی و آفریقایی می‌تواند جریان تجارت را تغییر دهد.
USDA همچنین واردات برنج ایران در سال ۲۰۲۶ را حدود ۸۵۰ هزار تن برآورد کرده که کاهش آن نسبت به برآورد قبلی با مشکلات لجستیکی و محدودیت‌های خرید مرتبط دانسته شده است.
بنابراین حتی اگر قیمت جهانی برنج در کوتاه‌مدت جهش شدیدی نداشته باشد، هزینه و دسترسی به برنج وارداتی در بازار ایران همچنان می‌تواند تحت تأثیر محدودیت‌های حمل‌ونقل قرار گیرد.
چشم‌انداز ۶ تا ۱۲ ماهه؛ بازار کمبود ندارد، اما ارزان و قابل‌دسترسی هم نیست
برآیند داده‌های عرضه و تقاضا نشان می‌دهد بازار جهانی غلات در حال حاضر با یک کمبود ساختاری مشابه بحران‌های بزرگ غذایی گذشته روبه‌رو نیست. اما ساختار ریسک بازار تغییر کرده است.
چهار عامل باید در ماه‌های آینده به‌صورت هم‌زمان زیر نظر گرفته شوند:
۱. وضعیت جنگ ایران و آمریکا و میزان اختلال در کشتیرانی منطقه.
۲. امنیت تنگه هرمز و باب‌المندب و هزینه بیمه و حمل.
۳. حملات و محدودیت‌های صادراتی در دریای سیاه.
۴. شدت ال‌نینو و اثر آن بر تولید مناطق اصلی کشت.
اگر این چهار ریسک هم‌زمان تشدید شوند، بازار می‌تواند با یک شوک قیمتی چندلایه روبه‌رو شود؛ شوکی که تنها از مزرعه آغاز نمی‌شود، بلکه از دریا، انرژی، بیمه، بنادر و تأمین مالی نیز به قیمت نهایی منتقل خواهد شد.
برای ایران، مهم‌ترین مسئله در چنین شرایطی صرفاً این نیست که قیمت جهانی ذرت، گندم یا سویا چند دلار است. پرسش اصلی این است که آیا کالا در زمان مناسب، با مسیر امن، هزینه حمل قابل‌تحمل و امکان پرداخت و بیمه مناسب به مقصد خواهد رسید یا خیر.
به بیان ساده:
غله وجود دارد؛ اما غله ارزان و قابل‌دسترسی، دیگر تضمین‌شده نیست.
این همان تغییری است که می‌تواند در ماه‌های آینده بازار جهانی غلات و به‌ویژه بازار واردات نهاده‌های ایران را شکل دهد.
