ایران در هفتخوان زنجیره تأمین؛ فرصتی برای بازآرایی یا تشدید آسیبپذیری؟
نبرد کریدورها؛ آیا مسیرهای شمالی و ترکیه میتوانند جایگزین شریان جنوبی تجارت ایران شوند؟
در شرایطی که تجارت جهانی کالاهای اساسی تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیک، محدودیتهای بانکی، افزایش هزینههای حملونقل و تغییر مسیرهای تجاری قرار گرفته است، زنجیره تأمین ایران نیز با چالشهای جدیدی مواجه شده است. از یک سو، تأخیر در بازگشت منابع ارزی واردکنندگان، بخش قابلتوجهی از سرمایه در گردش فعالان اقتصادی را از چرخه خارج کرده و از سوی دیگر، محدودیت مسیرهای سنتی تجارت، ضرورت بازطراحی شبکه تأمین و لجستیک کشور را بیش از گذشته آشکار کرده است.
مهندس اسماعیلی، مدیرعامل شرکت رویال ملاس ایرانیان، در گفتوگو با نشریه نگاشته، ضمن تشریح مهمترین چالشهای پیش روی زنجیره تأمین کالاهای اساسی از ضرورت تنوعبخشی به کریدورهای تجاری کشور سخن گفت.
- انباشت بیش از چهار میلیارد یورو مطالبات ارزی، بخش مهمی از سرمایه در گردش واردکنندگان کالاهای اساسی را از چرخه تأمین خارج کرده است.
- تأخیر در بازگشت منابع، شرکتها را به استفاده از تسهیلات بانکی و تحمل هزینههای مالی بیشتر ناچار میکند.
- طولانیشدن پرداختها میتواند اعتبار تجار ایرانی نزد تأمینکنندگان خارجی و امکان خرید اعتباری را کاهش دهد.
- نوسان نرخ ارز، هزینه حمل، بیمه، تأمین مالی و انتقال پول را افزایش داده و امکان برنامهریزی بلندمدت را محدود کرده است.
- افزایش هزینه بیمه جنگ و کاهش تمایل برخی شرکتهای کشتیرانی، پیچیدگی واردات کالاهای اساسی را افزایش میدهد.
- بنادر شمالی میتوانند مکمل مسیرهای جنوبی باشند، اما ظرفیت آنها برای جایگزینی کامل بنادر جنوب کافی نیست.
- ترکیه و کشورهای شمالی مسیرهای جایگزین مهمی هستند، ولی هزینه حمل زمینی، تعدد مرزها و تفاوت مقررات، ظرفیت آنها را محدود میکند.
- تنوعبخشی به مسیرهای حمل و کانالهای مالی، یکی از الزامات افزایش تابآوری زنجیره تأمین کشور است.
اسماعیلی در ابتدا با اشاره به انباشت بیش از چهار میلیارد یورو مطالبات ارزی واردکنندگان کالاهای اساسی اظهار کرد: این موضوع صرفاً یک بدهی میان دولت و بخش خصوصی نیست، بلکه منابعی است که فعالان اقتصادی برای تأمین کالاهای موردنیاز کشور وارد چرخه کردهاند و اکنون برای مدت طولانی، امکان بازگشت آن را ندارند.
وی افزود: واردکنندگان با اتکا به سیاستهای اعلامشده ارزی، منابع مالی و اعتبار خود را برای خرید کالا در بازارهای جهانی به کار گرفتهاند، کالا را وارد کرده و در بسیاری از موارد بر اساس ضوابط تعیینشده دولت در شبکه توزیع عرضه کردهاند؛ بنابراین بخشی از وظیفه تأمین مالی امنیت غذایی کشور عملاً بر دوش بخش خصوصی قرار گرفته است.
مطالبات ارزی؛ سرمایهای که از چرخه تأمین خارج شده است
به گفته مدیرعامل شرکت رویال ملاس ایرانیان، زمانی که بازگشت این منابع به جای چند ماه، بیش از یک سال به طول میانجامد، نخستین اثر آن کاهش سرمایه در گردش شرکتهاست. واردکنندهای که منابعش در چرخه تأمین قفل شده، برای ادامه فعالیت ناچار به استفاده از منابع بانکی میشود و همزمان با افزایش هزینههای مالی مواجه خواهد شد.
وی تأکید کرد: آسیب مهمتر، کاهش اعتبار تجار ایرانی نزد تأمینکنندگان خارجی است. فروشنده خارجی معمولاً محدودیتهای داخلی خریدار را درک نمیکند و تأخیر در پرداخت را بهعنوان کاهش اعتبار تجاری تلقی میکند. ادامه این روند میتواند موجب کاهش دورههای اعتباری، افزایش درخواست پیشپرداخت و سختتر شدن شرایط خرید برای شرکتهای ایرانی شود.
فرسایش تدریجی توان تأمین؛ تهدیدی فراتر از کمبود کالا
اسماعیلی با اشاره به پیامدهای ادامهدار شدن این شرایط گفت: نگرانی اصلی، توقف ناگهانی واردات نیست، بلکه فرسایش تدریجی توان تأمین است. وقتی سرمایه واردکننده بازنمیگردد، قدرت سفارشگذاری کاهش پیدا میکند، فروشندگان خارجی اعتبار کمتری اختصاص میدهند و هزینه تأمین افزایش مییابد.
وی ادامه داد: در وضعیتی که محدودیتهای بانکی، مشکلات انتقال ارز، افزایش هزینههای لجستیکی و ریسکهای ژئوپلیتیکی همزمان وجود دارد، نباید یک عامل داخلی دیگر نیز فشار مضاعفی بر زنجیره تأمین وارد کند.
مدیرعامل شرکت رویال ملاس ایرانیان تصریح کرد: مطالبات واردکنندگان باید بهعنوان بخشی از زیرساخت امنیت غذایی کشور دیده شود؛ چراکه توان مالی و اعتبار بینالمللی شرکتهای تأمینکننده، به اندازه ذخایر کالا و زیرساختهای حملونقل اهمیت دارد.
نوسان ارز؛ چالش اصلی برای تصمیمگیری اقتصادی
اسماعیلی با اشاره به افزایش نرخ ارز و اثر آن بر هزینههای واردات اظهار کرد: تغییرات ارزی تنها قیمت خرید خارجی کالا را افزایش نمیدهد، بلکه تمام اجزای زنجیره واردات شامل حملونقل، بیمه، تأمین مالی و انتقال پول را تحت تأثیر قرار میدهد.
وی افزود: مهمترین مشکل فعالان اقتصادی در چنین وضعیتی، نبود امکان پیشبینی است. زمانی که فاصله میان ثبت سفارش، تخصیص ارز، خرید، حمل و ترخیص طولانی میشود، هر تغییر نرخ ارز میتواند محاسبات اولیه یک معامله را تغییر دهد.
به گفته وی، در این شرایط شرکتها ناچار میشوند حجم سفارشها را کاهش دهند، دوره تعهدات فروش را کوتاهتر کنند و برای مدیریت ریسک، حاشیه اطمینان بیشتری در فعالیتهای تجاری خود در نظر بگیرند.
اسماعیلی تأکید کرد: فعال اقتصادی میتواند با نرخ بالاتر ارز فعالیت کند، اما با شرایطی که دائماً تغییر میکند و امکان برنامهریزی بلندمدت وجود ندارد، استمرار فعالیت دشوار خواهد شد.
وی با اشاره به محدودیتهای ایجادشده در مسیرهای دریایی اظهار کرد: چالش اصلی امروز تنها کاهش ظرفیت حمل نیست، بلکه افزایش نااطمینانی در کل زنجیره لجستیک است.
مدیرعامل شرکت رویال ملاس ایرانیان افزود: افزایش هزینه بیمه جنگ، کاهش تمایل برخی شرکتهای کشتیرانی برای ورود به مسیرهای پرریسک، افزایش کرایه حمل و احتمال تغییر مسیر یا تأخیر در سفرهای دریایی، هزینه و پیچیدگی تأمین کالا را افزایش داده است.
به گفته اسماعیلی، در حوزه کالاهای اساسی، تأخیر در حمل تنها یک مسئله تجاری نیست؛ بلکه میتواند برنامه تولید کارخانهها، دامداریها، مرغداریها و شبکه توزیع را تحت تأثیر قرار دهد.
وی خاطرنشان کرد: در چنین وضعیتی مفهوم تابآوری زنجیره تأمین باید جدی گرفته شود و کشور نباید وابستگی خود را به یک مسیر محدود کند.
بنادر شمالی؛ مکمل بنادر جنوبی نه جایگزین کامل آنها
اسماعیلی درباره توسعه مسیرهای شمالی و استفاده از ظرفیت دریای خزر اظهار کرد: بنادر شمالی کشور میتوانند نقش مهمتری در تأمین کالاهای اساسی ایفا کنند، اما نباید آنها را جایگزین کامل بنادر جنوبی دانست.
وی افزود: نزدیکی به کشورهای تولیدکننده غلات مانند روسیه و قزاقستان، مزیت مهمی برای بنادر شمالی ایجاد کرده است، اما محدودیتهایی مانند ظرفیت ناوگان دریای خزر، زیرساختهای بندری، انبارش و اتصال ریلی همچنان باید موردتوجه قرار گیرد.
به گفته وی، راهبرد صحیح، ایجاد یک شبکه متنوع حملونقل است که در آن بنادر جنوبی، شمالی و مسیرهای زمینی بهعنوان مکمل یکدیگر عمل کنند.
آیا ترکیه و کشورهای شمالی میتوانند جایگزین جنوب در تجارت شوند؟
مدیرعامل شرکت رویال ملاس ایرانیان با اشاره به اهمیت مسیرهای جایگزین تجاری گفت: کریدورهای جدید دیگر یک انتخاب جانبی نیستند، بلکه به بخشی از مدیریت ریسک تجارت خارجی تبدیل شدهاند.
وی مسیر ترکیه و کشورهای شمالی را ازجمله گزینههای مهم برای تنوعبخشی به تجارت دانست و افزود: بااینحال، این مسیرها محدودیتهایی مانند هزینه بالاتر حمل زمینی، تعدد مرزها، تفاوت مقررات و ظرفیت محدود دارند و نمیتوانند بهصورت کامل جایگزین حمل دریایی شوند.
اسماعیلی تأکید کرد: کشور باید به سمت ایجاد یک «سبد لجستیکی متنوع» حرکت کند تا در صورت اختلال در یک مسیر، کل زنجیره تأمین دچار توقف نشود.
فشار مضاعف بر سرمایه در گردش واردکنندگان با قطع مسیرهای مالی با امارات
مدیرعامل شرکت رویال ملاس ایرانیان همچنین با اشاره به نقش مهم امارات و دبی در تجارت خارجی ایران اظهار کرد: طی سالهای گذشته این منطقه علاوه بر نقش تجاری، یکی از مسیرهای اصلی تسویه مالی، انتقال ارز و ارتباط با شبکه تجارت جهانی بوده است.
وی افزود: هرگونه محدودیت در این مسیر میتواند انتقال ارز، پرداخت به فروشندگان خارجی و تأمین کالاهای اساسی را دشوارتر کند و فشار بیشتری بر سرمایه در گردش واردکنندگان وارد سازد.
به گفته اسماعیلی، در حال حاضر، کشور نیازمند تنوعبخشی به مسیرهای مالی، استفاده از ارزهای جایگزین، توسعه روابط بانکی و کاهش وابستگی به یک کانال مشخص است.
وی در پایان تأکید کرد: امنیت غذایی تنها به ذخیرهسازی کالا محدود نمیشود، بلکه حفظ توان مالی، اعتبار بینالمللی و انگیزه شرکتهایی که وظیفه تأمین این کالاها را بر عهده دارند نیز بخش مهمی از امنیت غذایی کشور است. در وضعیت فعلی، همکاری میان دولت و بخش خصوصی، تصمیمگیری سریع و ایجاد ثبات در سیاستهای ارزی و تجاری بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.
