ایران در یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های آبی تاریخ خود قرار دارد؛ کاهش بارندگی‌ها، افت شدید سطح سفره‌های زیرزمینی، خشک شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها و تشدید پدیده فرونشست زمین، زنگ خطر کم‌آبی را در اغلب استان‌های کشور به صدا درآورده است. درحالی‌که تغییرات اقلیمی و رشد جمعیت از عوامل بیرونی و جهانی در تشدید این بحران به شمار می‌روند، ساختارهای ناپایدار در الگوی مصرف و سیاست‌گذاری‌های حوزه کشاورزی، از مهم‌ترین دلایل داخلی تشدید تنش آبی هستند.
بیش از 85 درصد مصرف آب ایران در بخش کشاورزی است؛ بخشی که همچنان به شیوه‌های سنتی آبیاری وابسته است، بهره‌وری پایین دارد و در بسیاری از مناطق متناسب با اقلیم و منابع آبی منطقه توسعه نیافته است. کشت محصولات آب‌بر در مناطق خشک و نیمه‌خشک، حفر بی‌رویه چاه‌های غیرمجاز و نبود مدیریت یکپارچه منابع آب، همگی موجب شده‌اند کشاورزی، به‌جای آن‌که در خدمت امنیت غذایی پایدار باشد، به یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده منابع طبیعی کشور تبدیل شود.
مهندس علی شریعت‌خانی، دبیر فدراسیون آب در گفت‌وگو با نگاشته درباره وضعیت هدررفت آب در کشور گفت: کشور ایران سالانه ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش نزولات آسمانی دارد که از این میزان ۳۰۰ میلیارد مترمکعب تبخیر و ۱۰۰ میلیارد مترمکعب به‌صورت رواناب است یا وارد آبخوان‌ها می‌شود. از این میزان متأسفانه بیش از 85 درصد از این آب که به عبارتی به آب تجدیدپذیر اطلاق می‌شود، صرف کشاورزی می‌شود. این میزان بسیار بالاتر از میانگین جهانی است و نشان‌دهنده وابستگی شدید اقتصاد و معیشت مردم به کشاورزی پرمصرف ازنظر آب است. در نرم بین‌المللی تا ۴۰درصد استفاده از آب تجدیدپذیر قابل‌قبول است.بنابراین به این دلایل، کشور ما در زمره بدمصرف‌ترین کشورها قرار دارد.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا الگوی فعلی کشت و آبیاری در ایران با شرایط اقلیمی کشور همخوانی دارد؟ گفت: تا حد زیادی هماهنگ نیست. متأسفانه طی دهه‌های گذشته به دلیل پافشاری دولت‌ها مبنی بر خودکفایی در محصولات کشاورزی و به‌ویژه محصولات استراتژیک (بدون در نظر گرفتن اقلیم و منابع آب موجود و در دسترس) مانند گندم، برنج، حبوبات، چغندرقند و محصولات دامی که در زمره محصولات پر آب‌بر هستند و با استفاده از روش‌های کشت سنتی، بخش زیادی از آب تجدید پذیر و بین نسلی را با بهره‌وری پایین به حراج گذاشته‌اند.
دبیر فدراسیون آب ایران درباره آینده کشاورزی در صورت کاهش منابع آب گفت: چنانچه تغییری در الگوی کشت اتفاق نیفتد و به عبارتی از فناوری های نوین در کشاورزی استفاده نشود، قطعاً فاجعه‌ای به نام روز صفر آب در کشور اتفاق خواهد افتاد و معیشت حدود ۱۸ میلیون نفر که مستقیم و غیرمستقیم به آب وابسته است، با خطر روبه‌رو خواهد شد.
تهران، اصفهان و یزد در صدر استان‌های فرونشست زمین
دبیر فدراسیون آب در پاسخ به این پرسش که آیا مناطقی از کشور در حال حاضر با خطر نابودی کشاورزی مواجه شده‌اند؟ گفت: بله به‌طورکلی فلات مرکزی ایران به دلیل کم‌بارشی بیشترین خسارت را خواهد دید که یکی از خطرناک‌ترین تبعات آن، فرونشست است که تهران و اصفهان و یزد در رأس آن‌ها قرار دارند.
تفاوت رقم ارزش‌افزوده آب در ایران و ترکیه
شریعت‌خانی درباره تهدیدات پیش رو امنیت غذایی در صورت محدودیت جدی منابع آبی تصریح کرد: امنیت غذایی کشور زمانی به خطر می‌افتد که با همین روش‌های مرسوم استفاده از آب با بهره‌وری پایین در بخش کشاورزی ادامه مسیر دهیم. ما به ازای هر مترمکعب آب، حدود ۴ دلار ارزش‌افزوده داریم که در کشوری مانند ترکیه این رقم بیش از ۴ برابر است.
وی درباره تجدید نظر در سیاست‌های کلان کشاورزی اظهار کرد: با توجه به شرایط اقلیمی و افزایش دما و کم‌بارشی، هیچ چاره‌ای جز تغییر الگوی کشت نداریم که قطعاً به‌صورت دستوری امکان‌پذیر نیست و باید با مشارکت همه ذینفعان و استفاده از ظرفیت خود کشاورزان و فرهنگ‌سازی این مسیر را تغییر داد. از سوی دیگر، استفاده از روش‌های نوین کشاورزی نیاز به سرمایه‌گذاری دارد و بخش خصوصی می‌تواند با ورود به این عرصه کمک زیادی کند؛ به‌گونه‌ای که سرمایه‌گذار این حق را داشته باشد تا در صورت صرفه‌جویی در بخش کشاورزی، بخشی از آن را به آبخوان اختصاص دهد و بخش دیگر را با قیمت عرضه و تقاضا و در بازاری با نام بازار صرفه‌جویی آب عرضه کند.
