اوکراين؛ سبد نان اروپا

معرفي ششمين کشور توليد کننده غلات جهان

اوکراين هميشه به عنوان بخش صنعتي جماهير شوروي به حساب مي‌آمده است اما کشاورزي نيز در اين کشور نقشي بسيار مهم در بهبود اقتصاد ايفا مي‌کند. 10 تا 11 درصد از توليد ناخالص ملي اوکراين به کشاورزي اختصاص دارد و حدود يک چهارم جمعيت آماده به کار اوکراين در بخش کشاورزي مشغول اند. در سال 2012 بخش کشاورزي ارزشي برابر 98/13 ميليارد دلار در اقتصاد اوکراين داشته است. اگرچه اوکراين در بين 10 کشور برتر دنيا از لحاظ توليد محصولاتي مانند گندم است، اما در بين 112 کشور از لحاظ توليد محصولات کشاورزي رتبه 24 را داراست.
با وسعتي بزرگ‌تر از فرانسه و جمعيتي بيش از نيمي از آلمان، اوکراين يکي از کشورهاي بالقوه اروپا براي سرمايه گذاري است. اوکراين دومين کشور در اروپا (پس از روسيه) است که بيشترين ميزان زمين‌هاي کشاورزي را داراست. اين کشور 8/42 ميليون هکتار زمين کشاورزي دارد که 71 درصد از کل زمين‌هاي آن را تشکيل مي‌دهند. از اين ميزان، 5/32 ميليون هکتار آن (بدون در نظر گرفتن چراگاه‌ها و چمن زارها) قابل کشت است. اوکراين آب و هوايي کاملا مناسب براي کشاورزي دارد و دسترسي به منابع فراوان آب نيز دليلي ديگر براي رونق کشاورزي در اين کشور است.
اوکراين به دليل دارا بودن 30 درصد خاک بسيار غني سياه (چرنوزم)، پتانسيل بسيار بالايي در صنعت کشاورزي دارد. خاک سياه درصد رطوبت بسيار بالاي 3 تا 15 درصد دارد و مقادير بالايي نيز اسيد فسفريک، فسفر و آمونياک دارد که به عنوان يکي از بهترين انواع خاک براي کشاورزي شناخته مي‌شود. 54 درصد از زمين‌هاي کشاورزي اوکراين داراي خاک سياه است. به دليل وجود همين خاک غني، اوکراين توانايي توليد حجم بالايي از محصولات کشاورزي ارگانيک را دارد و يکي از اصلي ترين تأمين کننده‌هاي اين محصولات در اروپا به شمار مي‌آيد. همين خاک غني و وسعت زمين هاي کشاورزي، اوکراين را به “سبد نان اروپا” مشهور کرده است.
زمين‌هاي کشاورزي تنها دارايي‌هاي مهمي محسوب مي‌شوند که هنوز کاملا به بخش خصوصي واگذار نشده‌اند. حدود 25 درصد از زمين هاي کشاورزي هنوز در اختيار دولت قرار دارند و همين موضوع موجب کاهش رونق کشاورزي در اوکراين مي‌شود. بلاروس و اوکراين آخرين کشورهاي اتحاديه اروپا هستند که هنوز خريد و فروش زمين‌هاي کشاورزي در آن‌ها به طور کامل آزاد نيست. صنعت کشاورزي در اوکراين با 40 تا 60 درصد سود، صنعتي سودآور محسوب مي‌شود، اما با چنين پتانسيلي چنين سودي مي‌تواند 4 برابر شود.

توليد سالانه بين 90 تا 100 ميليون تن غلات

ميزان توليد غلات در اوکراين سالانه بين 90 تا 100 ميليون تن است. نياز داخلي حتي در بيشترين حالت مصرف تنها 35 تا 40 ميليون تن خواهد بود. در اين صورت 50 تا 60 ميليون تن از غلات توليد اوکراين براي صادرات در نظر گرفته مي‌شود. اوکراين رتبه ششم را در صادرات غلات جهان به ويژه به کشورهاي خاورميانه و آفريقاي شمالي دارد. البته صادرات به اتحاديه اروپا در سال‌هاي اخير افزايشي 10 برابر داشته است. در حال حاضر اتحاديه اروپا دومين شريک تجاري بزرگ اوکراين محسوب مي‌شود. معادل 10 تا 65 درصد از يک ميليون تن گندم صادر شده به اروپا به اسپانيا تعلق دارد.
در سال 2015 اوکراين توانست در زمينه صادرات عناوين زير را در جهان به دست آورد:
– اولين صادرکننده روغن آفتابگردان (4 ميليون تن)
– سومين صادرکننده جو (5/4 ميليون تن)
– چهارمين صادرکننده ذرت (5/15 ميليون تن)
– ششمين صادرکننده گندم (5/15 ميليون تن)
– هفتمين صادرکننده دانه سويا (1/2 ميليون تن)
– در سال 2015-2014 توليد غلات در اوکراين به 8/63 ميليون تن (بدون احتساب منطقه کريمه) رسيد. اين ميزان نشان‌دهنده افزايش از 6/40 تن در هکتار به 7/43 تن در هکتار بود. اين افزايش عليرغم کاهش 5 درصدي زمين هاي زير کشت، نسبت به سال 2014-2013 بود.

80 درصد گندم توليد شده در اوکراين مناسب آرد شدن

گندم در سراسر اوکراين کاشته مي‌شود، اما مناطق مرکزي و جنوبي قسمت‌هاي کليدي توليد گندم اين کشور هستند. گندم در پاييز کاشته مي‌شود و در طول ماه‌هاي جولاي و آگوست (اواسط تير تا اواسط شهريور) برداشت مي‌شود. معمولا 80 درصد گندم توليد شده در اوکراين قابليت تبديل به آرد را داراست. با وجود توليد بالا، گندم بالاترين قيمت غلات را در اوکراين دارد. بيشترين ميزان گندم توليدي اوکراين، گندم سخت قرمز زمستانه است که براي توليد نان از آن استفاده مي‌شود.
توليد سالانه گندم در اوکراين 15 تا 22 ميليون تن است که البته در سال 2015/2016 به 2/27 ميليون تن رسيد که بيشترين ميزان توليد گندم از زمان استقلال اوکراين در دهه 90 ميلادي محسوب مي‌شود.

جو و ذرت

جو اصلي‌ترين علوفه مورد مصرف در ده سال گذشته در اوکراين بوده است. جو بهاره 90 درصد جو توليدي اوکراين را تشکيل مي دهد. جو در اوکراين معمولا در آوريل (اواسط فروردين تا اواسط ارديبهشت) در شرق کشور کاشته مي شود و در آگوست (اواسط مرداد تا اواسط شهريور) برداشت مي‌شود. انتظار مي‌رود که در آينده زمين‌هاي زيرکشت جو کاهش يابد و به جاي آن سويا کاشته شود.
ذرت سومين غله مورد استفاده براي غذاي دام در اوکراين به شمار مي‌آيد. عليرغم محدوديت در ماشين آلات برداشت، هزينه بالاي توليد و هزينه‌هاي بالاي خشک کردن محصول پس از برداشت، مزارع زير کشت ذرت افزايش داشته است. مناطق اصلي توليد ذرت اوکراين، قسمت هاي شرقي و جنوبي کشور است. ذرت معمولا در اواخر آوريل يا ابتداي مي (اواسط ارديبهشت تا اواسط خرداد) کاشته مي‌شود و در اواسط سپتامبر (اواخر شهريور) برداشت مي‌شود. اتحاديه اروپا و مصر مقاصد اصلي ذرت صادراتي اوکراين هستند.

پيش بيني‌ها براي سال 2016

در سال 2016، ميزان کلي توليد غلات در اوکراين 59 ميليون تن پيش بيني شده است که مقدار کمي از توليد سال گذشته پايين‌تر است، اما هنوز بالاتر از ميانگين پنج سال گذشته است. تاکنون حدود 39 ميليون تن از اين غلات برداشت شده است. کاهش قابل توجه ميزان گندم با ميزان توليد بيشتر ذرت جبران نشده است. توليد جو که سومين غله توليدي از لحاظ حجم در اوکراين است نيز با کاهش روبرو بوده است. به دليل آب و هواي خشک در پاييز، زمين‌هاي زير کشت گندم با 15 درصد کاهش توليد روبرو شدند. با وجود آب و هواي مناسب در فصل رشد گندم، انتظار مي‌رود که ميزان کل توليد گندم به 23 ميليون تن برسد که 14 درصد کمتر از توليد سال گذشته است. توليد جو نيز کاهشي دو درصدي داشته است، اما توليد ذرت در سال 2016 به 2 ميليون تن رسيده است که 14 درصد بيشتر از ميزان توليدي سال گذشته است.
انتظار مي‌رود که 7/32 ميليون تن از غلات توليدي صادر شود که 17 درصد از صادرات پارسال کمتر است. اين کاهش به دليل کاهش يافتن تعداد نقل و انتقالات گندم و جو و همچنين برداشت کمتر محصول در سال جاري بوده است. صادرات گندم 5/10 ميليون تن پيش بيني شده است که 44 درصد حجم کل گندم توليدي را تشکيل مي‌دهد. صادرات جو به 8/3 ميليون تن کاهش خواهد يافت که 700 هزار تن از سال گذشته کمتر خواهد بود. صادرات ذرت با 6 درصد افزايش به 3/18 ميليون تن خواهد رسيد.

25 کارخانه آرد 65 درصد توليد آرد در اوکراين

بيشترين ميزان توليد آرد اوکراين مربوط به گندم (92 درصد) و چاودار (7) درصد است که 99 درصد از ميزان آرد توليدي اين کشور را تشکيل مي‌دهد. انواع مختلف آرد و کيفيت آن با توجه به استانداردهاي دولت اين کشور مشخص مي‌شود. براساس آمار سال 2012، 365 شرکت در اوکراين وجود دارد که در زمينه توليد آرد فعاليت مي‌کنند. 25 کارخانه اصلي‌ در اوکراين نزديک به 60 درصد از کل آرد موجود در کشور را توليد مي کنند. 89 درصد از کل آرد توسط کارخانه هاي بزرگ و صنعتي توليد مي‌شود.
صادرات آرد اوکراين در دهه 90 بيشترين سود را براي اين کشور به همراه داشت، در آن زمان اوکراين 550 هزار تن آرد را در اختيار اتحاديه جماهير شوروي مي‌گذاشت و در ازاي آن گاز طبيعي مي‌گرفت. با پايان يافتن اين توافق در سال 2007، ميزان صادرات آرد به يک دهم کاهش يافت. کارخانجات تا سال 2009 فعاليت زيادي برروي صادرات آرد انجام دادند و در همان سال موفق شدند که صادرات را افزايش دهند. در حال حاضر تنها 40 شرکت در زمينه صادرات آرد اين کشور فعال هستند که صادرات را تنها به 20 کشور محدود مي کند. مولداوي، اندونزي، اسرائيل و گرجستان خريداران اصلي آرد اوکراين هستند. با توجه به فعاليت کارخانه هاي آرد اوکراين انتظار نمي‌رود که صادرات آرد اين کشور تا 5 سال آينده به بيش از 400 هزار تن برسد. در سال 2016-2015 اوکراين 260 هزار تن آرد صادر کرده است که حدود 13 هزار تن آن به چين بوده است.

وضعيت فعلي صنعت آرد در اوکراين مي توان به اين صورت خلاصه کرد:

صنعت آرد متمرکز در بين افراد کمي در اين کشور است.
اين صنعت به شدت توسط دولت مورد بازرسي قرار مي گيرد و نقش اجتماعي مهمي دارد زيرا نان مورد نياز مردم را تأمين مي کند.
ماشين آلات کارخانجات توليد آرد فرسوده شده اند و نيازمند تعميرات و تعويض هستند و همين موضوع تأثير مهمي بر کيفيت آرد توليدي خواهد داشت.