نسل جدید گندمهای ایرانی در مسیر مقابله با تغییر اقلیم
معاون تحقیقات کنترل و گواهی بذر موسسه تحقیقات و ثبت گواهی بذر و نهال
بذر گندم، بهعنوان مهمترین نهاده ژنتیکی در تولید این محصول راهبردی، نقش مستقیمی در افزایش عملکرد، پایداری تولید و ارتقای امنیت غذایی دارد. استفاده از ارقام اصلاحشده و بذرهای گواهیشده، ضمن بهبود پتانسیل عملکرد و کیفیت محصول، موجب افزایش تحمل به تنشهای زیستی و غیرزیستی و بهرهوری بیشتر از منابع تولید میشود. از این رو، توسعه برنامههای بهنژادی و ارتقای نظام تولید بذر، یکی از ارکان اصلی کشاورزی پایدار و خودکفایی در تولید گندم به شمار میرود.
عنایت رضوانی، معاون تحقیقات کنترل و گواهی بذر موسسه تحقیقات و ثبت گواهی بذر و نهال در گفتوگو با نگاشته درباره وضعیت بذر گندم در کشور گفت: وضعیت تولید و اصلاح بذر گندم در ایران در مجموع رضایتبخش و رو به پیشرفت ارزیابی میشود.
طی سالهای اخیر، برنامههای بهنژادی در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر و مراکز تحقیقاتی استانی، منجر به معرفی ارقام جدیدی از گندم نان و گندم دوروم شده است که از نظر عملکرد، کیفیت نانوایی، مقاومت به بیماریهایی مانند زنگ زرد و زنگ قهوهای و همچنین تحمل به تنشهایی نظیر خشکی و گرما، نسبت به ارقام قدیمی برتری دارند. این دستاوردها نقش مهمی در افزایش پایداری تولید گندم، بهویژه در شرایط تغییر اقلیم و محدودیت منابع آب، ایفا کردهاند.
وی افزود: در کنار پیشرفتهای حاصل در اصلاح ارقام، شبکه تولید بذر کشور نیز توسعه یافته و مشارکت بخش خصوصی در تکثیر و تولید بذر گواهیشده افزایش پیدا کرده است. با این حال، چالشهایی همچون محدودیت منابع مالی برای برنامههای اصلاحی، نیاز به نوسازی تجهیزات فرآوری و انبارداری، پایین بودن ضریب استفاده از بذر گواهیشده در برخی مناطق و ضرورت تسریع در جایگزینی ارقام جدید با ارقام قدیمی همچنان وجود دارد. با توجه به توان علمی کشور در حوزه اصلاح نباتات و ظرفیت مناسب شبکه تولید بذر، چشمانداز این بخش مثبت ارزیابی میشود.
بندر اصلاح شده؛ مهمترین عامل افزایش تولید
رضوانی با اشاره به اینکه خودکفایی در تولید گندم طی دو دهه اخیر یکی از اهداف اقتصادی کشور با محوریت تأمین امنیت غذایی بوده است، گفت: در این مسیر، استفاده از بذرهای اصلاحشده مهمترین عامل افزایش تولید به شمار میرود. این بذرها علاوه بر عملکرد بالاتر، در بسیاری از موارد از مقاومت بیشتری نسبت به خشکی و بیماریها برخوردار هستند و در نتیجه خسارت کمتری در طول دوره رشد متحمل میشوند.
بهرهگیری از روش بهنژادی سریع با هدف کاهش زمان تولید ارقام جدید گندم
وی ادامه داد: یکی از مهمترین دستاوردهای سالهای اخیر، توسعه روش نوین «بهنژادی سریع» در اصلاح گندم است که زمان تولید ارقام جدید را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد. در این روش، با استفاده از گلخانههای مجهز و تنظیم دقیق دما، نور و رطوبت، امکان تولید سالانه چهار تا پنج نسل گندم فراهم شده است، در حالی که در روشهای سنتی تولید هر نسل به یک سال زمان نیاز داشت. همچنین اجرای برنامه «دو نسل در سال» برای کوتاه کردن دوره اصلاح غلات بهاره و استفاده از روش بهنژادی دابلهاپلوییدی (کشت بافت) بهمنظور تسریع در خالصسازی نسلهای در حال تفرق، از دیگر دستاوردهای مهم کشور در اصلاح ارقام گندم محسوب میشود.
معرفی 12 رقم گندم نان در سال 1404
رضوانی با بیان اینکه با توجه به شرایط خشکسالی حاکم بر کشور، بخش عمده برنامههای اصلاحی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر و مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور بر توسعه ارقام مقاوم به خشکی و کمآبی متمرکز شده است، گفت: در سال ۱۴۰۴ از مجموع ۱۲ رقم گندم نان معرفیشده توسط این دو مؤسسه، ۱۰ رقم شامل ارقام بامداد، سپهر، پریان، فلاح و ماهان در گندم آبی و ارقام همتا، دهقان، شایان، کیان و نفیس در گندم دیم، با هدف افزایش تحمل به تنشهای اقلیمی از جمله کمآبیاری، خشکی، گرمای آخر فصل و شوری اصلاح و معرفی شدهاند و در چرخه رسمی تولید بذر کشور قرار گرفتهاند. در معرفی این ارقام، شاخصهای مهم دیگری از جمله مقاومت در برابر تنشهای زنده مانند زنگ زرد و زنگ قهوهای، مقاومت نسبی به خوابیدگی بوته و برخورداری از کیفیت مطلوب نانوایی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی ادامه داد: بذرهای اصلاحشده یکی از مهمترین عوامل افزایش بهرهوری در تولید گندم محسوب میشوند. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که استفاده از ارقام جدید، در کنار مدیریت صحیح مزرعه، میتواند عملکرد تولید را بین ۱۰ تا ۳۰ درصد افزایش دهد. مزیت این بذرها تنها به افزایش عملکرد محدود نمیشود، بلکه بسیاری از ارقام جدید از مقاومت بیشتری در برابر بیماریها و تنشهایی مانند خشکی و گرما برخوردارند و از نظر کیفیت محصول نیز وضعیت مطلوبتری دارند. به همین دلیل، استفاده از بذرهای اصلاحشده علاوه بر افزایش تولید، به پایداری کشت، کاهش ریسک برای کشاورزان و استفاده بهینه از منابعی همچون آب و کود نیز کمک میکند.
رضوانی درباره مهمترین چالشهای صنعت بذر گندم اظهار کرد: با وجود این دستاوردها، مهمترین چالش صنعت بذر گندم در ایران همچنان استفاده از بذر خودمصرفی در بسیاری از مزارع و همچنین خرید و مصرف دانه گندم بهعنوان بذر توسط کشاورزان است. این مسئله موجب میشود کشاورزان از مزایای بذرهای اصلاحشده و گواهیشده، از جمله عملکرد بالاتر، خلوص ژنتیکی مناسب و مقاومت بیشتر در برابر بیماریها و تنشهای محیطی، بهرهمند نشوند. رفع این چالش بیش از هر چیز نیازمند فرهنگسازی، افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به مزایای استفاده از بذر گواهیشده و تقویت برنامههای ترویجی است تا استفاده از این بذرها به یک انتخاب فنی و اقتصادی برای کشاورزان تبدیل شود. در کنار آن، نوسازی تجهیزات فرآوری و انبارداری، حمایت از شرکتهای تولیدکننده بذر، توسعه و تقویت فعالیت اتحادیههای تولیدکنندگان و کشاورزان بذرکار و همچنین تقویت ارتباط میان بخشهای تحقیقات، تولید و ترویج، از دیگر اقداماتی است که میتواند به توسعه صنعت بذر و افزایش ضریب نفوذ بذر گواهیشده در کشور کمک کند.
حرکت به سمت ارقام مقاوم به خشکی و سازگار با اقلیم ایران در 10 سال آینده
وی در ادامه درباره چشمانداز برنامه اصلاح گندم در کشور گفت: در افق ۱۰ سال آینده، برنامههای اصلاح گندم با تمرکز بر افزایش مقاومت به خشکی و سازگاری با شرایط اقلیمی کشور دنبال خواهد شد. نیاز سالانه کشور به گندم نان حدود ۱۲ میلیون تن است و حدود یکونیم میلیون تن گندم نیز در بخش صنف و صنعت، از جمله تولید شیرینی و ماکارونی، مصرف میشود. از سوی دیگر، میانگین بارندگی ایران طی ۵۰ سال گذشته حدود ۳۰ میلیمتر کاهش یافته و از ۲۵۰ میلیمتر به ۲۲۰ میلیمتر رسیده است؛ موضوعی که اهمیت توسعه ارقام مقاوم به خشکی را دوچندان میکند.
بر همین اساس، اصلاح ارقام گندم متناسب با شرایط اقلیمی و خرداقلیمهای مختلف کشور بهصورت هدفمند برنامهریزی شده است. توسعه ارقام سازگار با هر منطقه، اصلاح و معرفی ارقام گندم نان با پتانسیل ژنتیکی و عملکرد بالا، سازگاری عمومی و اختصاصی، پایداری عملکرد، مقاومت در برابر سویههای جدید زنگ زرد و زنگ قهوهای، کیفیت مطلوبتر آرد برای تولید نان، افزایش میزان پروتئین دانه، مقاومت به ریزش هنگام برداشت، تحمل گرما، خشکی آخر فصل و شوری، پاکوتاه بودن، کودپذیری مناسب و مقاومت به خوابیدگی بوته، از مهمترین اهداف برنامههای اصلاح گندم در کشور به شمار میرود.
اصلاح ارقام زمانی به ثمر مینشیند که بذر گواهیشده به دست کشاورز برسد
در نهایت، موفقیت برنامههای اصلاحی زمانی محقق خواهد شد که ارقام اصلاحشده در قالب بذر گواهیشده در اختیار کشاورزان قرار گیرند تا امکان بهرهبرداری از مزیتهای ژنتیکی آنها فراهم شود. در غیر این صورت، هزینههای انسانی و مالی صرفشده برای اصلاح ارقام، بازدهی لازم را برای کشور نخواهد داشت. از این رو، یکی از مهمترین اهداف کشور در حوزه گندم، افزایش ضریب نفوذ ارقام اصلاحشده از طریق توسعه پوشش بذر گواهیشده در سطح مزارع است.
