کاهش تراز آب خزر و چالشهای امنیت غذایی در سایه تغییرات اقلیمی
دکتر معصومه بنیهاشمی، سرپرست مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر
دریای خزر، این پهنه آبی وسیع و بیهمتا، نهتنها بزرگترین دریاچه جهان است، بلکه گنجینهای از تنوع زیستی و منابع طبیعی به شمار میرود. بااینحال، در دهههای اخیر، این گنجینه طبیعی با چالشی جدی و نگرانکننده مواجه شده؛ افت تراز آب خزر، پدیدهای که با سرعتی فزاینده در حال پیشروی است و نگرانیهای گستردهای را در میان کشورهای حاشیه خزر، دانشمندان و فعالان محیطزیست به وجود آورده است.
افت تراز آب خزر، فراتر از یک تغییر زیستمحیطی صرف، دارای ابعاد پیچیده و پیامدهای گستردهای است که زندگی میلیونها نفر، اقتصاد منطقه و حتی ثبات ژئوپلیتیک را تحت تأثیر قرار میدهد. این بحران نهتنها اکوسیستمهای منحصربهفرد این دریا را تهدید میکند، بلکه چالشهای جدیدی را برای کشتیرانی، شیلات، گردشگری و دسترسی به منابع آبی ایجاد کرده است. در ادامه، علل و پیامدهای این پدیده و ضرورت توجه فوری به این بحران را بررسی خواهیم نمود.
دکتر معصومه بنیهاشمی، سرپرست مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر درباره وضعیت پسروی آب دریای خزر اظهار کرد: بر اساس آخرین گزارش وضعیت نوسانات آب خزر، سطح آب دریا در بازه زمانی از سال 1375 تاکنون با روند کاهشی مواجه بوده و طی 29 سال، به میزان 240 سانتیمتر از سطح آب خزر کاسته شده است. عمده کاهش این مدت، از سال 1400 تاکنون رخ داده است. مطابق آخرین نتایج مطالعات، سال 1403 بهعنوان چهارمین سال پیاپی کاهش فزاینده آب خزر بوده و در حال حاضر سطح آب دریا به پایینترین تراز آب 500 سال اخیر این دریا (سال 1356 شمسی برابر با 1977 میلادی) نزدیک شده و پیشبینی میشود در سال 1404 از این حد کمینه گذر نماید.
وی افزود: مطالعات نشان داده است روند اخیر نوسانات آب دریا به عوامل آبوهوایی و تغییرات اقلیمی حاکم بر منطقه و بهطور ویژه افزایش دما در مقایسه با میانگین بلندمدت و تأثیر آن بر افزایش میزان تبخیر از سطح دریا، کاهش بارش در حوضه آبریز خزر و کاهش حجم آبدهی رودخانههای اصلی بهعنوان دو عامل تأثیرگذار در بیلان آبی ارتباط دارد و این نتایج در شرایطی است که محققان بر مبنای سناریوهای تغییر اقلیم، افزایش دما و کاهش بیشتر سطح آب خزر را تا پایان این قرن پیشبینی کردهاند.
اقدامات انجام شده برای مقابله با کاهش تراز آب خزر
بنیهاشمی درباره اقدامات و تمهیدات انجام شده برای مقابله با کاهش تراز آب خزر گفت: نوسانات تراز سطح آب دریای خزر با توجه به ماهیت آن بهعنوان یک پهنه آبی محصور در خشکی، بهطور عمده تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی و تحولات حوضه آبریز این دریا است که در محدوده 9 کشور گسترده است.
با عنایت به جایگاه محوری وزارت نیرو در دریای خزر بهعنوان یک منبع مهم آبی مشترک و مباحث مدیریت منابع آب در ارتباطات بینالملل و بهرهبرداری کشورها و لزوم پیشبینی شرایط منابع آب خزر با توجه به چالشهای پیشرو، مطالعات مستمری در خصوص نوسانات آب دریای خزر و بیلان آبی انجام شده و گزارشهای دورهای ارائه شده است. همچنین در زمینه مطالعه و بررسی اثر تغییر اقلیم بر منابع آب و آورد ورودی رودخانهها به دریا اقدامات دیگری در دست انجام است و انتظار میرود نتایج این اقدامات راهبردی ملی و منطقهای، در جهت مدیریت پیامدهای کاهش تراز آب بر زیرساختها و کاربریهای اقتصادی و اجتماعی و کاهش آثار سوء آن بر محیطزیست، تنوع زیستی و اکوسیستمهای ساحلی، حریم دریا و پهنههای آبی راهگشا باشد.
وی با بیان اینکه میزان ورودی و خروجی به این بدنه آبی، وضعیت مؤلفههای هیدرواقلیمی و برنامه کشورها در مدیریت منابع آبی در محدوده حوضه آبریز آن بررسی و تحلیل شده است، افزود: در این خصوص مباحث مرتبط با گرمایش جهانی و تغییر اقلیم و تأثیر آن بر منابع آبی منطقه مورد رصد قرار گرفته و روند تغییرات شاخصهای اقلیمی همچون دمای سطح آب، تبخیر از سطح، میزان بارش و منابع آب ورودی رودخانهای با هدف پیشبینی کوتاهمدت و بلندمدت تراز آب خزر با جدیت بیشتری مطالعه و بررسی شده است.
سرپرست مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر درباره اقدامات عملی اظهار کرد: موضوع مقابله با کاهش تراز آب خزر یک مسئله فراکشوری و منطقهای است و ظرفیتهای دیپلماسی کشورها، مراجع ورود و پیگیری این موضوعات هستند و با توجه به سهم قابلتوجه رودخانههای شمالی خزر در تأمین آب ورودی به دریا، ایجاد اجماع میان کشورهای ذینفع جهت همکاری، بسیار مهم و کلیدی به نظر میرسد.
وی به اقدامات راهبردی درجهت مدیریت پیامدهای کاهش آب خزر و بهبود شرایط محیطی خزر اشاره کرد و افزود: جلب مشارکت و همکاری کشورهای حوضه این دریا بهویژه پنج کشور ساحلی در موضوع کاهش آب خزر حسب شرایط کنونی است و همچنین زمینهسازی برای همکاری در مباحث کمی و کیفی منابع آبی خزر و نیز توجه به موضوع مهم آلودگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی و ارائه راهکارها ازجمله اقدامات مشترک در خصوص پایش محیطی و به اشتراک گذاشتن نتایج است. از دیگر برنامهها میتوان به برگزاری نشستهای علمی و تخصصی بینالمللی در زمینه منابع آب، محیطزیست دریای خزر و آثار تغییرات اقلیمی جهت بهرهمندی از ظرفیتهای علمی در اتخاذ تصمیمات و تدوین برنامههای جامع مدیریت منابع آبی خزر اشاره کرد.
بنیهاشمی در پایان خاطرنشان کرد: علاوه بر جمعآوری اطلاعات مربوط به فعالیت کشورها در زمینه بهرهبرداری از آب دریای خزر، اقداماتی که در شرایط کاهش سطح آب میبایست جدیتر دنبال شود، همکاری و اجماع کشورهای منطقهای در مبارزه با سوانح مربوط به آلودگی ازجمله آلودگی نفتی است که باید در برهه کنونی بیشازپیش مورد تأکید قرار گیرد.
