شاهراههای نامرئی جهان؛ جایگاه تنگه هرمز و خلیجفارس در شبکه جهانی کابلهای زیرِ دریا
شبکه جهانی کابلهای فیبر نوری دریایی، زیرساخت عظیم، پنهان و بسیار پایداری است که از بیش از ۵۵۰ سامانه فعال کابل زیردریایی تشکیل شده است و درمجموع بیش از ۱.۴ میلیون کیلومتر در بستر اقیانوسها امتداد دارد. این شبکه ۹۵ تا ۹۹ درصد ترافیک بینالمللی اینترنت جهان را منتقل میکند و ستون فقرات ارتباطات جهانی شناخته میشود. کابلهای فیبر نوری دریایی، دادهها و اطلاعات را بهصورت پالسهای نوری و با سرعتی نزدیک به سرعت نور جابهجا میکنند و نقش حیاتی در برقراری و تبادل اطلاعات و عملکرد زیرساختهای دیجیتال در سراسر جهان دارند.
با وجود تصور رایج مبنی بر اینکه اینترنت جهانی بیشتر از طریق ماهوارهها تأمین میشود، واقعیت این است که حدود ۹۹ درصد تبادل دادههای بینالمللی از طریق کابلهای فیبر نوری زیردریایی انجام میشود. فرایند احداث این کابلها یکی از پیچیدهترین پروژههای مهندسی جهان محسوب میشود و سالانه ۱۵۰ تا ۲۰۰ مورد آسیبدیدگی کابلهای زیردریایی در جهان گزارش میشود. برخلاف تصور رایج، بخش عمده این آسیبها ناشی از فعالیتهای انسانی بهواسطه کشتیرانی و تجهیزات ماهیگیری بوده و از بلایای طبیعی بهعنوان کماثرترین عامل در این زمینه یاد شده است.
ترافیک جهانی دادهها بهصورت یکنواخت در سراسر جهان توزیع نشده است، بلکه بخش عمدهای از آن در مناطق جغرافیایی مشخص و مراکز اصلی تبادل داده متمرکز شده است. در حال حاضر، ایالاتمتحده و کانادا، مهمترین مرکز زیرساخت اینترنت جهانی شناخته میشوند. اروپا نیز بهعنوان یکی از مهمترین دروازههای ارتباطی جهان، حجم عظیمی از ترافیک داده میان دو سوی اقیانوس اطلس و همچنین ارتباطات درونقارهای را مدیریت و منتقل میکند. در حال حاضر، سه کشور ایسلند، سوئد و لتونی بیشترین جایگاه و پوشش سرانه فیبر نوری را در میان کشورهای اروپایی دارند.
در منطقه آسیاپاسفیک نیز دو کشور ژاپن و کره جنوبی، با برخورداری از بالاترین نرخ نفوذ فیبر نوری و ظرفیت شبکههای پرسرعت، پیشتاز هستند و دسترسی گستردهای به اینترنت فیبر پرسرعت برای جمعیت خود فراهم کرده و از فناوریهای پیشرفته فیبر نوری بهره میبرند. درعینحال، چین نیز سرمایهگذاریهای کلانی در توسعه شبکههای فیبر زمینی داخلی انجام داده و زیرساختهای ارتباطی عظیمی در سراسر کشور ایجاد کرده است و انتظار میرود تا سال ۲۰۲۹ رهبری بازار جهانی فیبر نوری را بر عهده گیرد. آمارها حاکی از آن است که چین تاکنون در بیش از ۵۰۰ پروژه شهر هوشمند سرمایهگذاری کرده است؛ پروژههایی که بهطور طبیعی به زیرساختهای پیشرفته فیبر نوری وابستهاند و نقش حیاتی در عملکرد آنها ایفا میکنند.
ترافیک کابلهای نوری در خلیجفارس
کشورهای حاشیه خلیجفارس، ازجمله امارات متحده عربی، عربستان سعودی، کویت، بحرین و قطر، وابستگی شدید به شبکههای فیبر نوری دارند که جریان اصلی دادههای بینالمللی را از مسیرهای حیاتی انتقال میدهند. این کشورها عمده ترافیک داده خود را از طریق حداقل هفت کابل فیبر نوری حیاتی که از تنگه هرمز میگذرند، مدیریت میکنند. این کابلها در اتصال مراکز داده منطقه به هابهای اصلی در اروپا، آفریقا و جنوب شرق آسیا سهم بسزایی دارند. طبق آمار ارائهشده، این رشتههای شیشهای، تقریباً ۹۹ درصد کل ترافیک داده بینالمللی کشورهای حاشیه خلیجفارس را منتقل میکنند.
علاوه بر این، حدود ۱۷ کابل زیردریایی از مسیر دریای سرخ عبور میکنند و انتقال بخش عمدهای از ترافیک داده میان اروپا، آسیا و آفریقا را به عهده دارند. همچنین کابلهای اضافی از تنگه هرمز عبور کرده و کشورهای ایران، عراق، کویت، بحرین و قطر را تحت پوشش قرار میدهند. در صورت قطع یا آسیب به هر یک از این کابلها، کشتیهای تخصصی تعمیر کابل قادر به دسترسی ایمن به مسیرهای حساس نخواهند بود که میتواند اختلال جدی در جریان داده بینالمللی و ارتباطات منطقهای ایجاد کند.
یکی از ریسکهای مهم برای کابلهای عبوری از تنگه هرمز، تمرکز شدید آنها در یک مسیر محدود است. ازآنجاییکه برای نصب کابلها در آبهای یک کشور، نیاز به مجوز قانونی وجود دارد و با توجه به مسائل طولانیمدت غرب با ایران، تمام کابلهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، در آبهای عمان فرود آمدهاند تا خطرات احتمالی ناشی از شرایط جنگی برای آنها تا حد امکان کاهش یابد.
از میان تمامی کشورهای حاشیه خلیجفارس، امارات متحده عربی، یکی از پیشرفتهترین زیرساختهای فیبر نوری در منطقه را دارد و شهرهایی مانند دبی و ابوظبی به مراکز داده مهم منطقهای تبدیل شدهاند. بخش مهمی از کابلهای زیردریایی در فجیره فرود میآیند که موقعیت امنتر و پایدارتری نسبت به خلیجفارس دارد.
عربستان سعودی نیز سرمایهگذاری گستردهای در فیبر نوری زمینی و بینالمللی انجام داده است و بخش عمده اتصال بینالمللی آن از طریق دریای سرخ انجام میشود که مسیر کلیدی اروپا-آسیا محسوب میشود. بررسیها نشان میدهد این کشور بهزودی به یک هاب دیجیتال منطقهای تبدیل خواهد شد.
کشورهای دیگری مانند قطر، کویت، بحرین در این حوزه بیشتر به شبکههای زمینی و اتصال به عربستان وابستهاند و نقش آنها بیشتر در قالب اتصال منطقهای و تکمیل شبکه خلیجفارس است تا هاب اصلی جهانی.
ایران نیز دارای چندین مسیر زیردریایی حیاتی است که عمدتاً از طریق خلیجفارس و دریای عمان به شبکه جهانی متصل میشوند. این نقاط فرود نهتنها ارتباط داخلی ایران را تضمین میکنند، بلکه نقش استراتژیک در عبور داده بین اروپا، آسیا و خاورمیانه دارند. جنگ میان ایران و آمریکا، اختلال گستردهای در تأمین انرژی جهانی و زیرساختهای منطقهای ایجاد کرده و حتی بر مراکز داده خدمات وب آمازون در بحرین و امارات تأثیر گذاشته است. بااینحال، تاکنون کابلهای زیردریایی آسیبی ندیدهاند.
در حال حاضر کابلهای زیردریایی فعالی که از تنگه هرمز عبور میکنند، شامل موارد زیر میشود:
- AAE-1 (Asia-Africa-Europe-1) یکی از کابلهای مهم بینقارهای که آسیا، آفریقا و اروپا را به هم متصل میکند و نقش کلیدی در انتقال حجم بالای ترافیک بینالمللی دارد.
- FALCON یک سیستم کابل زیردریایی است که کشورهای حوزه خلیجفارس را به شبکههای ارتباطی گستردهتر در منطقه و فراتر از آن متصل میکند و برای ارتباطات منطقهای و بینالمللی اهمیت دارد.
- Gulf Bridge International Cable System (GBICS) یک شبکه فیبر نوری زیردریایی که کشورهای خلیجفارس را به یکدیگر و به هابهای ارتباطی جهانی متصل میکند و بخشی از زیرساخت حیاتی ارتباطات منطقه به شمار میرود.
شکل زیر مسیر کابلهای فیبر نوری دریایی در منطقه خلیجفارس را نشان میدهد:
چارچوب قانونی بینالمللی برای کابلهای زیردریایی
کابلهای فیبر نوری زیردریایی، ازجمله آنهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، تحت قوانین بینالمللی دریایی و مخابراتی کنوانسیون حقوق دریاها و کمیته بینالمللی حفاظت از کابلها قرار دارند. بر این اساس، هر کشور ساحلی حق عبور کابلهای زیردریایی در آبهای سرزمینی خود را دارد، اما نمیتواند آن را بهطور غیرمنطقی محدود کند. از سوی دیگر گفته شده، تمام کشورها موظفاند از امنیت و حفاظت فیزیکی کابلها اطمینان حاصل کنند و اجازه دسترسی به تعمیرات و نصب کابلها را بدهند.
در حال حاضر کمیته بینالمللی حفاظت از کابلها نیز بهعنوان یک سازمان غیرحکومتی، استانداردها و راهنماییهای لازم جهت حفاظت از کابلها را بهمنظور جلوگیری از آسیبهای تصادفی به آنها ارائه میدهد. فعالیت این کمیته ازآنجهت حائز اهمیت است که طبق برآوردهای انجامگرفته، سالانه 200 حادثه برای کابلهای فیبر نوری دریایی در جهان رخ میدهد و بخش عمده این حوادث نیز تحت تأثیر لنگر کشتیها و فعالیتهای ماهیگیری است.
درمجموع میتوان گفت؛ امنیت کابلهای فیبر نوری در خلیجفارس و تنگه هرمز، نهتنها برای کشورهای منطقه بلکه برای شبکه جهانی اینترنت و اقتصاد دیجیتال بینالمللی حیاتی است و هرگونه تنش نظامی در این مسیرها، خطر جدی برای زیرساختهای اقتصاد جهانی محسوب میشود.
