از تنگه هرمز تا مزارع ایران؛ بحران تأمین کود چگونه تشدید شد؟
عضو هیئتمدیره انجمن کودهای آلی و زیستی پاسخ میدهد
در شرایطی که افزایش هزینه نهادهها و اختلال در روند تأمین کودهای شیمیایی، فشار مضاعفی بر بخش کشاورزی وارد کرده است، تداوم افزایش قیمت کود و ضعف نظارت بر بازار، به یکی از دغدغههای اصلی تولیدکنندگان تبدیل شده است. در این میان، استفاده از ظرفیتهای تولید داخل، ساماندهی بازار نهادهها و افزایش بهرهوری میتواند نقش مهمی در کاهش هزینههای تولید و حفظ امنیت غذایی کشور داشته باشد. در همین خصوص، با مهدی رحیمی، عضو هیئتمدیره انجمن کودهای آلی و زیستی، درباره تأثیر تحولات بازار کود بر تولید و کشاورزی کشور، چالشهای تأمین نهاده و راهکارهای افزایش بهرهوری به گفتوگو نشستیم.
- اختلال در مسیرهای تجاری و کاهش واردات، تأمین بخشی از کودهای موردنیاز کشور را با مشکل مواجه کرده است.
- به گفته مهدی رحیمی، قیمت برخی انواع کود نسبت به گذشته حدود دو تا چهار برابر افزایش یافته است.
- تغییر شرایط ارزی، افزایش هزینه واردات و نبود شفافیت از عوامل رشد قیمت کود عنوان شدهاند.
- بازار چندقیمتی، زمینه عرضه کودهای تقلبی یا بیکیفیت و سردرگمی کشاورزان را افزایش داده است.
- کاهش نقدینگی، توان کشاورزان برای خرید نقدی نهادهها را محدود و هزینه خرید مدتدار را افزایش داده است.
- استفاده از ظرفیت تولید داخل میتواند بخشی از فشار ناشی از محدودیت واردات را کاهش دهد.
- آزمایش خاک، مدیریت مصرف کود و سم و اصلاح روشهای آبیاری میتواند هزینه تولید را کاهش و عملکرد محصول را افزایش دهد.
- حرکت به سمت کشاورزی دانشمحور، یکی از مهمترین راهکارهای حفظ تولید و امنیت غذایی است.
به گفته رحیمی، تنگه هرمز بهعنوان یکی از مسیرهای مهم انتقال انرژی و تجارت محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی، در شرایط فعلی نقش قابلتوجهی در زنجیره تأمین نهادههای کشاورزی دارد. اختلال در روند عبور و مرور و تجارت در این مسیر میتواند از یکسو بر صادرات محصولات تولیدی کشورهای منطقه و از سوی دیگر بر واردات انواع کود موردنیاز کشورهای حوزه خلیجفارس اثرگذار باشد.
وی با اشاره به اهمیت این مسیر در تجارت کودهای شیمیایی اظهار کرد: بخشی از کودهای موردنیاز کشور از طریق واردات تأمین میشود و هرگونه اختلال در مسیرهای تجاری میتواند به کاهش عرضه و افزایش قیمت این نهادهها منجر شود.
اگرچه معمولاً تأمین کود برای فصل کشاورزی از مدتها قبل برنامهریزی و بخشی از نیاز کشور از سال قبل وارد و ذخیره میشود، اما در شرایط فعلی کاهش واردات و اختلال در تجارت، آثار خود را در بازار نشان داده است.
افزایش چندبرابری قیمت کود
این فعال حوزه نهادههای کشاورزی با اشاره به افزایش قیمت انواع کود گفت: در شرایط فعلی، برخی کودهایی که پیشازاین با ارز ترجیحی یا به شکل یارانهای تأمین میشدند، با افزایش قابلتوجه قیمت مواجه شدهاند. در بخشهایی از بازار نیز قیمت کود نسبت به گذشته حدود دو تا چهار برابر افزایش یافته است.
به گفته وی، بخشی از این افزایش قیمت ناشی از تغییر شرایط ارزی و بخشی نیز حاصل آشفتگی و نبود شفافیت در بازار است.
رحیمی ادامه داد: در حال حاضر، واردات کود بهشدت کاهش یافته و بخش محدودی از نیاز کشور از مسیر کشورهای شمالی ازجمله ترکمنستان، روسیه و برخی دیگر از مبادی تأمین میشود. بااینحال، حتی قیمت نهادههای وارداتی نیز فاصله قابلتوجهی با نرخ واقعی ارز دارد و در برخی موارد، محصول در بازار با قیمتی بیش از نرخ ارز آزاد عرضه میشود.
وی تأکید کرد: این شرایط هزینه قابلتوجهی را به کشاورز تحمیل کرده و نبود شفافیت و نظارت مؤثر، کنترل قیمتها را دشوار کرده است.
این عضو هیئتمدیره انجمن کودهای آلی و زیستی با اشاره به ظرفیتهای داخلی تولید کود اظهار کرد: کشور از ظرفیت قابلتوجهی در تولید انواع کود برخوردار است و هزاران شرکت در این حوزه به ثبت رسیدهاند که بخشی از آنها در زمینه تولید کود فعالیت میکنند.
وی افزود: البته بخشی از این واحدها به دلیل افزایش هزینه مواد اولیه، کاهش بازار یا کمبود نقدینگی از چرخه تولید خارج شدهاند، اما ظرفیت قابلتوجهی در داخل کشور وجود دارد که میتواند در صورت محدودیت واردات مورداستفاده قرار گیرد.
همچنین استفاده از ظرفیت تولید داخل و همچنین بهرهگیری از ظرفیت کشورهای همسایه میتواند بخشی از فشار موجود بر بازار نهادهها را کاهش دهد؛ مشروط بر اینکه سیاستگذاری و مدیریت بازار به شکل منسجم انجام شود.
بازار چندقیمتی؛ زمینهساز آشفتگی و تقلب در بازار کود
رحیمی یکی دیگر از مشکلات بازار نهادهها را چندقیمتی بودن کود عنوان کرد و گفت: وجود قیمتهای متفاوت و نبود شفافیت کافی در بازار موجب سردرگمی کشاورزان شده و زمینه را برای فعالیت سودجویان فراهم کرده است.
وی افزود: در چنین شرایطی، برخی افراد با عرضه کودهای تقلبی یا بیکیفیت تلاش میکنند محصول خود را با قیمت پایینتر به کشاورز بفروشند. کشاورز نیز با تصور خرید ارزانتر، ممکن است محصولی خریداری کند که نهتنها کارایی لازم را ندارد، بلکه میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به خاک، گیاه و درخت وارد کند.
این فعال حوزه کشاورزی درباره وضعیت نظارت بر بازار نیز تصریح کرد: سازوکارهای نظارتی ازجمله مؤسسه تحقیقات خاک و آب و بخشهای مرتبط در وزارت جهاد کشاورزی و ادارات استانی و شهرستانی وجود دارد، اما گستردگی بازار و پراکندگی سازوکارهای نظارتی موجب شده این نظارت در همه نقاط به شکل یکپارچه و مؤثر انجام نشود.
وی یادآور شد: وجود یک سامانه جامع و قابلاستفاده برای کشاورزان میتواند به شفافیت بازار کمک کند، اما سامانههای موجود هنوز به شکلی نیستند که کشاورز بتواند حداکثر استفاده را از آنها داشته باشد.
افزایش هزینه تأمین نهاده برای کشاورزان
رحیمی با اشاره به مشکلات نقدینگی کشاورزان گفت: مسئله تأمین مالی یکی از چالشهای جدی امروز بخش کشاورزی است. در برخی موارد، نهادهها با شرایط پرداخت مدتدار در اختیار کشاورزان قرار میگیرد، اما فاصله قیمت نقدی و مدتدار میتواند بسیار قابلتوجه باشد و درنهایت هزینه تمامشده تولید را افزایش دهد.
وی افزود: وقتی کشاورز نهاده را با چند ماه تأخیر تسویه میکند، قیمت واقعی خرید میتواند به شکل قابلتوجهی افزایش پیدا کند و این مسئله مستقیماً بر قیمت تمامشده محصولات کشاورزی اثر میگذارد.
افزایش قیمت کود؛ روندی ماندگار؟
این فعال حوزه نهادههای کشاورزی درباره موقتی یا دائمی بودن افزایش قیمت کود اظهار کرد: تجربه نشان میدهد قیمتهایی که افزایش پیدا میکنند، معمولاً بهسادگی به سطح قبلی بازنمیگردند. بهویژه در شرایطی که تغییرات ارزی و تورم عمومی اقتصاد وجود دارد، انتظار کاهش قابلتوجه قیمتها چندان واقعبینانه نیست.
وی ادامه داد: حتی اگر در مقطعی شرایط جنگی یا اختلالات فعلی برطرف شود، بازگشت قیمتها به سطوح قبلی بعید است؛ چراکه متغیرهایی مانند نرخ ارز، تورم و هزینههای تولید همچنان بر بازار اثرگذار خواهند بود.
رحیمی در ادامه بر ضرورت تمرکز بر افزایش بهرهوری بهعنوان راهکاری برای کاهش فشار هزینهها تأکید کرد و گفت: افزایش هزینه نهادهها به این معنا نیست که تنها راهحل، افزایش قیمت محصول است. بخشی از راهحل را باید در افزایش بهرهوری و مدیریت صحیح منابع جستوجو کرد.
وی افزود: برای مثال، اگر در یک هکتار زمین دو تن گندم تولید میشود، با مدیریت صحیح آب، خاک و نهادهها میتوان بدون افزایش چشمگیر هزینهها، میزان تولید را به شکل قابلتوجهی افزایش داد.
به گفته وی، مدیریت صحیح آبیاری، استفاده اصولی از کود و سم، انجام آزمایش خاک و انتخاب روشهای مناسب مبارزه با آفات میتواند هم هزینه تولید را کاهش دهد و هم عملکرد محصول را افزایش دهد.
رحیمی تصریح کرد: در سالهای گذشته، مصرف کود در بسیاری از موارد بدون انجام آزمایش خاک و بر اساس سهمیه انجام شده است. درنتیجه ممکن است مقدار زیادی کود بیش از نیاز واقعی به زمین داده شده باشد که علاوه بر تحمیل هزینه به کشور و کشاورز، به خاک نیز آسیب وارد میکند و میتواند موجب شوری و کاهش کیفیت زمین شود.
ضرورت حرکت به سمت کشاورزی دانشمحور
این عضو هیئتمدیره انجمن کودهای آلی و زیستی با تأکید بر اینکه کشاورزی مدرن صرفاً به معنای استفاده از تجهیزات جدید نیست، گفت: کشاورزی بهروز بیش از هر چیز به معنای افزایش دانش و آگاهی کشاورز است. باید دانش بومی کشاورزان با دانش روز ترکیب شود تا استفاده از منابعی مانند آب، خاک و نهادهها به شکل دقیقتر و اقتصادیتری انجام گیرد.
وی پیشنهاد کرد: حمایتها و تسهیلات بخش کشاورزی به سمت واحدها و کشاورزانی هدایت شود که اصول مدیریت مزرعه را رعایت میکنند.
در واقع میتوان سازوکاری ایجاد کرد تا کشاورزانی که آزمایش خاک انجام میدهند، مصرف نهادهها را مدیریت میکنند و اصول علمی را در مزرعه به کار میگیرند، از تسهیلات و حمایتهای بیشتری برخوردار شوند.
تولید بیشتر با هزینه کمتر
این فعال حوزه نهادههای کشاورزی با بیان اینکه افزایش هزینه تولید لزوماً به معنای افزایش تولید نیست، افزود: حتی در بسیاری از موارد، مدیریت صحیح منابع میتواند همزمان موجب کاهش هزینه و افزایش محصول شود.
وی ادامه داد: در بخش آبیاری، کود و سم، روشهای جدیدی در دنیا مورداستفاده قرار میگیرد که با اجرای آنها میتوان با همان میزان زمین و منابع آبی، محصول بیشتری تولید کرد.
رحیمی خاطرنشان کرد: درنهایت، هدف تنها افزایش حجم تولید نیست، بلکه باید محصولی سالم و باکیفیت تولید شود. امنیت غذایی کشور زمانی محقق میشود که محصولات کشاورزی علاوه بر تأمین نیاز جامعه، از سلامت و کیفیت لازم نیز برخوردار باشند.
وی در پایان تأکید کرد: مدیریت صحیح مزرعه، باغ و گلخانه میتواند به افزایش بهرهوری و کاهش هزینه تولید منجر شود و استفاده از دانش روز در کنار تجربه کشاورزان، یکی از مهمترین مسیرهای عبور از بحران افزایش هزینه نهادهها و محدودیت منابع است.
