پنل «چالشهای تجارت غلات در ایران» در کنفرانس ایرانگرین ۱۴۰۴
۸ و ۹ مهرماه ۱۴۰۴، تهران
در پنجمین دوره کنفرانس بینالمللی ایرانگرین (IranGrain 2025)، پنل تخصصی «چالشهای تجارت غلات در ایران» به مدیریت محمدرضا سلطانی شیرازی، معاون اجرایی شرکت توسعه تجارت خاورمیانه آرمانی برگزار شد.
در این نشست تخصصی، سه سخنران کلیدی شامل نوشین شاهینفر، مدیرعامل شرکت زرین غله فلات، حسامالدین ملاصالحی، مدیرعامل شرکت هرمس تجارت آفاق قشم، و محمدرضا سلطانی شیرازی بهعنوان مدیر پنل، به بررسی دقیق ابعاد مختلف تجارت غلات و کالاهای اساسی، از جمله فرصتها، تهدیدها، سیاستگذاریها و چالشهای زیرساختی کشور پرداختند.
این پنل به گفته برگزارکنندگان و شرکتکنندگان، یکی از منسجمترین و اثرگذارترین برنامههای محتوایی کنفرانس بود که تصویری جامع از وضعیت فعلی تجارت غلات در کشور ارائه داد.
آینه تمامنمای تجارت کالاهای اساسی در ایران
مروری بر فرصتها و تهدیدهای حوزه تجارت غلات
سخنران: محمدرضا سلطانی شیرازی، معاونت اجرایی شرکت توسعه تجارت خاورمیانه آرمانی و مدیر پنلمحمدرضا سلطانی شیرازی، معاون اجرایی شرکت توسعه تجارت خاورمیانه آرمانی و مدیر پنل چالشهای تجارت غلات در ایران، ضمن ارائه آمار واردات کالاهای اساسی به کشور اظهار کرد:
در بررسی روند واردات کالاهای اساسی طی سالهای اخیر، بهویژه در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، نکات قابلتوجهی در تغییرات وزنی و ارزشی واردات مشاهده میشود که میتواند تصویری روشن از وضعیت فعلی تجارت کالاهای اساسی در کشور ارائه دهد.
بر اساس آمارهای رسمی، سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۲، واردات کالاهای اساسی ازنظر وزنی ۱۱ درصد افزایش یافته، درحالیکه ازنظر ارزشی با کاهش ۹ درصدی همراه بوده است. این رابطه معکوس میان وزن واردات و ارزش آن، ناشی از دو علت کاهش قیمتهای جهانی کالاهای اساسی بهویژه در بازار نهادههای دامی و غلات و همچنین توسعه مدلهای پشتیبانی واردات کالاهای اساسی با هزینه کمتر در کشور بوده است.
در این پنل علاوه بر محمدرضا سلطانی شیرازی، سرکار خانم نوشین شاهینفر مدیرعامل شرکت زرین غله فلات و آقایان حسامالدین ملاصالحی مدیرعامل شرکت هرمس تجارت آفاق قشم و محمد عصار عضو هیئتمدیره شرکت کیهان فراز کاسپین بهعنوان پنلیست و مشارکتکننده در کنار شرکت توسعه تجارت خاورمیانه آرمانی حضور داشته و در خصوص ارائه مطالب بهصورت هر چه بهتر مشارکت داشتند.
به گفته برگزارکنندگان و شرکتکنندگان پنجمین دوره کنفرانس ایرانگرین، این پنل از مدونترین و مؤثرترین برنامههای محتوایی این دوره از کنفرانس بوده است.
سلطانی شیرازی در ادامه ضمن تشریح مزیتهای بخش خصوصی در فرآیند تجارت کالاهای اساسی افزود: یکی از نکات کلیدی در روند تجارت کالاهای اساسی، نقشآفرینی فعالتر و چابکتر شرکتهای بخش خصوصی است. این شرکتها به دلیل برخورداری از نیروی انسانی متخصص، دسترسی به دانش روز، زیرساختهای فناورانه و انعطافپذیری در تصمیمگیری، توانستهاند در عملیات برنامهریزی، تأمین مالی و اجرای پروژههای وارداتی، عملکرد موفقتری داشته باشند.
همچنین بخش خصوصی از شبکههای تأمین داخلی و بینالمللی متنوعی بهره میبرد و قابلیت استفاده از روشهای مختلف تأمین مالی (از جمله ابزارهای نوین مالی) را دارد که این ویژگی، در شرایط تحریمی، مزیتی کلیدی محسوب میشود.
با اینحال، نمیتوان از نقاط ضعف ساختاری در کل زنجیره تجارت کالاهای اساسی چشمپوشی کرد. مهمترین آنها عبارتاند از:
- کمبود آموزشهای تخصصی مستمر برای فعالان این بخش
- عدم بهرهگیری کامل از فناوریهای نوین در فرآیندهای تجاری
- نبود دسترسی به دادههای شفاف، بهروز و یکپارچه برای تحلیل و تصمیمگیری
- بیتوجهی به ظرفیت و زیرساختهای بنادر کشور
فرصتها و تهدیدات پیش روی تجار بخش خصوصی برای تجارت غلات
وی افزود: چنانچه بخواهیم نقاط ضعف و قوت و فرصتها و تهدیدات حوزه تجارت غلات و کالاهای اساسی در ایران را از نگاه تجار بخش خصوصی بررسی و تحلیل کنیم، به نظر میرسد عوامل بیرونی (فرصتها و تهدیدات) نسبت به عوامل درونی (نقاط قوت و ضعف) دارای وزن و اهمیت بیشتری هستند.
با توجه به موقعیت سوقالجیشی و جغرافیایی کشور، بیشترین فرصتهای حوزه تجارت کالاهای اساسی معطوف به موقعیت ایران بوده و افزایش قابلیت بهرهبرداری از این فرصتها برای توسعه و بهبود زنجیره غذایی بسیار مهم است.
از جمله مهمترین فرصتهای این حوزه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گستردگی بازار مصرف
- روند کاهشی قیمتهای جهانی کالاهای اساسی در ماههای اخیر
- تقاضای بالا نسبت به عرضه در بازار داخل و کاهش تولید به دلیل شرایط اقلیمی
- موقعیت ژئوپلیتیک ایران و دسترسی به آبهای آزاد و مسیرهای تجاری منطقهای
- برخورداری از بنادر متعدد در مناطق مختلف کشور
اما در مقابل، تهدیدات جدی نیز در قالب دو حوزه تحریمهای بینالمللی و محدودیتهای ایجادشده به دلیل ضعف و عدم ثبات در فرآیندها و قوانین داخلی وجود دارد:
- ارائه قیمتهای بالاتر فروش به ایران به نسبت قیمتهای جهانی (Iran Premium)
- دشواری در جابهجایی ارز و خرید از برخی مبادی
- نوسانات نرخ ارز و تأثیر آن بر قیمت تمامشده کالاها
- قیمتگذاری دستوری از سوی دولت که انگیزه واردکنندگان را کاهش میدهد
- انحصار در عرضه و مداخلات متعدد در توزیع
- محدودیت ظرفیتهای لجستیکی بنادر و فرسودگی تجهیزات تخلیه و بارگیری
- تغییرات زیاد در قوانین و دستورهای بالادستی
- عدم سیاستگذاری و زمانبندی مناسب جهت تأمین مستمر کالا در بازار
- تنشهای ژئوپلیتیک در منطقه و جهان
سلطانی شیرازی تصریح کرد: در شرایط فعلی، افزایش بهرهوری، چابکی در تأمین و توزیع و کاهش ریسکهای ناشی از واردات، تنها با افزایش نقش و مشارکت واقعی بخش خصوصی و تشکلهای تخصصی در فرآیند تصمیمسازی و سیاستگذاری ممکن خواهد بود.
در پایان، وی با دستهبندی چالشهای تجارت کالاهای اساسی در چهار محور تأمین، بازار داخلی، سرمایهگذاری و سیاستگذاری، پیشنهادات کاربردی خود را چنین بیان کرد:
- تأمین: افزایش ذخایر استراتژیک و متناسبسازی الگوی واردات با روندهای جهانی
- بازار داخلی: توسعه زنجیرههای غذایی هدفمند و مدلهای تأمین مالی برای تولیدکنندگان و مصرفکنندگان
- سرمایهگذاری: تمرکز بر زیرساختهای بنادر و تشویق سرمایهگذاران داخلی
- سیاستگذاری: تثبیت قوانین، یکپارچگی تصمیمگیری بین دستگاهی و افزایش نقش بخش خصوصی در تصمیمسازی
نبود توازن پایدار میان عرضه و تقاضا؛ چالش اصلی بازار نهادههای دامی
سخنران: نوشین شاهینفر، مدیرعامل شرکت زرین غله فلات
نوشین شاهینفر، مدیرعامل شرکت زرین غله فلات، در این پنل ضمن بررسی چالشهای بازار داخلی اظهار کرد: بازار داخلی ایران، بهعنوان بخش حیاتی از زنجیره تأمین کالاهای اساسی، با چالشها و فرصتهای متعددی مواجه است. ایران با قرارگیری در رتبه هفدهم جهانی ازنظر جمعیت، ظرفیت بالقوهای برای توسعه بازار داخلی دارد.
وی با اشاره به اینکه مهمترین چالش حال حاضر، نبود تناسب پایدار میان عرضه و تقاضاست، گفت: بررسی روند قیمتی محصولات نشان میدهد که در سال ۱۴۰۲، قیمت ذرت پایینتر از نرخ مصوب قرار گرفت که ناشی از واردات گسترده این کالا بود و درنهایت به کاهش قیمت بازار منجر شد. در سال ۱۴۰۳، واردات کنجاله تقریباً دو برابر شد که این موضوع نیز کاهش قیمت این نهاده را به دنبال داشت؛ اما در سال جاری، با کاهش واردات، قیمتها مجدداً به سطح مصوب نزدیک شدند.
وی افزود: وابستگی شدید بازار داخلی به واردات نهادههای دامی با شرایط اقلیمی کشور و کمبود تولید داخلی گره خورده است.
شاهینفر در ادامه با تأکید بر لزوم توسعه زیرساختهای حملونقل و بنادر گفت: تمرکز بیش از حد بر بندر امام خمینی موجب فشار بر زیرساختها شده و در مقابل، غفلت از ظرفیتهای بندر چابهار، فرصتهایی چون کاهش هزینه حمل، تسهیل توزیع و کوتاهتر شدن زنجیره تأمین را از بین برده است.
او تصریح کرد: وابستگی شدید به حملونقل جادهای باعث شده است ۱۰ تا ۲۰ درصد از قیمت تمامشده کالا صرف هزینه حمل شود؛ لذا توسعه حملونقل ریلی و بنادر غیرمتمرکز ضروری است.
شاهینفر با اشاره به تأثیر مستقیم کمبود نهادهها بر قیمت لبنیات و گوشت گفت: «کاهش تأمین نهادههای دامی طی ۷ ماه نخست امسال، سبب افزایش میانگین ۳۵ درصدی قیمت لبنیات و رشد ۴۰ تا ۵۰ درصدی قیمت گوشت قرمز و مرغ شده است.»
در پایان تأکید کرد: امنیت غذایی کشور نیازمند تقویت زنجیره تأمین از طریق سرمایهگذاری در تولید، زیرساخت، توزیع و فناوریهای نوین است و برای تحقق این هدف باید سرمایهگذاران داخلی تشویق شوند، زیرا بازگشت سرمایه و اطمینان از سودآوری، شرط اصلی جلب اعتماد آنان است.
سهم فراموششده بخش خصوصی در سیاستگذاریها
سخنران: حسامالدین ملاصالحی، مدیرعامل شرکت هرمس تجارت آفاق قشم
حسامالدین ملاصالحی، مدیرعامل شرکت هرمس تجارت آفاق قشم، در سخنان خود در این پنل ضمن انتقاد از نبود ثبات قوانین در حوزه تجارت در ایران گفت: درحالیکه فعالان بخش خصوصی نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی کشور دارند، اما همچنان با چالشهای جدی در سیاستگذاری و تعامل با نهادهای دولتی مواجهاند.
او یکی از اساسیترین چالشها را فقدان شفافیت اطلاعاتی در تصمیمگیریها و سیاستگذاریها دانست و گفت: با وجود تصویب قانون دسترسی آزاد به اطلاعات از سال ۱۳۸۸، وزارت جهاد کشاورزی کمترین سطح همکاری را در اجرای این قانون داشته است.
وی افزود: نبود شفافیت، بهویژه در تعیین سهمیهها و ثبت سفارش کالاها، موجب سردرگمی و از بین رفتن امکان برنامهریزی بلندمدت برای بازرگانان شده است؛ چراکه هر فصل، با «سورپرایز جدید» از سوی وزارتخانه مواجه میشوند.
ملاصالحی با اشاره به نظام قیمتگذاری غیرشفاف گفت: فعالان اقتصادی از بیاطلاعی درباره سازوکار قیمتگذاری محصولات کشاورزی گلایه دارند؛ درحالیکه قیمت جهانی و هزینههای حملونقل مشخص است، اما قیمتهای نهایی دولت فاقد منطق اقتصادی روشن است.
او همچنین با انتقاد از ساختار ثبت و تخصیص سهمیهها اظهار کرد: شرکتهای جدیدالتأسیس امکان ورود به فرآیند ثبت سفارش را ندارند و فقط شرکتهای قدیمی میتوانند سهمیه دریافت کنند، که این امر رقابت و نوسازی در تجارت کشاورزی را مختل کرده است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بخش خصوصی، شریک راهبردی دولت در تأمین کالاهای اساسی است، اما بدون شفافیت، پیشبینیپذیری و مشارکت واقعی در سیاستگذاری، نقش مؤثر از این بخش سلب میشود.
