به گفته بیک، طی سال جاری پس از برداشت بیسابقه ۱۷.۵ میلیون تن ذرت در سال ۲۰۲۳ در روسیه، برداشت ذرت در سال ۲۰۲۴ به ۱۲.۴ میلیون تن کاهش یافت (کاهشی معادل ۳۰ درصد) و به پایینترین سطح از سال ۲۰۱۸ رسید.
برداشت جو نیز از ۲۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به ۱۶.۷ میلیون تن در سال جاری کاهش یافت (کاهشی معادل ۲۰ درصد).
در شش ماه نخست فصل کشاورزی جاری 2024-25 (ژوئیه تا دسامبر)، روسیه ۳.۳ میلیون تن جو (در مقایسه با ۴.۷ میلیون تن در دوره مشابه سال گذشته) و تنها ۱.۵ میلیون تن ذرت (در مقایسه با ۲.۹ میلیون تن در سال گذشته) صادر کرد. کل صادرات ذرت در این فصل ممکن است به رکورد پایین ۱۴ سال گذشته برسد و بین ۱.۷ تا ۱.۹ میلیون تن متغیر باشد. صادرات جو در سال 2024-25 ممکن است به ۳.۴ میلیون تن کاهش یابد و در مقایسه با رقم ۸.۳ میلیون تن در سال 2023-24، پایینترین رکورد از سال ۲۰۱۷ خواهد بود.
نگاشته در این شماره با هادی بیک از مدیران سابق شرکت بازرگانی دولتی ایران و تحلیلگر بازار غلات به گفتوگو نشسته است تا تجارت غلات ایران و روسیه و چشمانداز آن را تشریح کند.
به گفته بیک، طی سال جاری پس از برداشت بیسابقه ۱۷.۵ میلیون تن ذرت در سال ۲۰۲۳ در روسیه، برداشت ذرت در سال ۲۰۲۴ به ۱۲.۴ میلیون تن کاهش یافت (کاهشی معادل ۳۰ درصد) و به پایینترین سطح از سال ۲۰۱۸ رسید.
برداشت جو نیز از ۲۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به ۱۶.۷ میلیون تن در سال جاری کاهش یافت (کاهشی معادل 20 درصد).
بر این اساس، کاهش برداشت به افزایش قیمتهای داخلی و عدم تمایل کشاورزان به فروش زودهنگام محصول منجر شد، زیرا انتظار داشتند قیمتها در آینده بیشتر افزایش یابد. قیمتهای داخلی ذرت و جو در ماه نوامبر به بالاترین سطح تاریخی رسید و حتی روبه افزایش نیز بود. از سوی دیگر، تاجران ایرانی نیز تمایلی به خرید زودهنگام نداشتند و انتظار داشتند قیمتها کاهش یابد.
این موضع «صبر و مشاهده» موجب بروز مشکلی شد که با تصمیم دولت روسیه برای حفاظت از بازار داخلی و عدم تخصیص هرگونه سهمیه صادراتی برای ذرت و جو در برهه زمانی ۱۵ فوریه تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۵ تشدید شد.
چشمانداز بازار جهانی غلات با کاهش صادرات غلات روسیه
بیک در پاسخ به این پرسش که با کاهش صادرات غلات روسیه، چشمانداز بازار جهانی غلات، بهویژه ذرت و جو، در کوتاهمدت و بلندمدت چگونه خواهد بود، گفت: درمجموع از ژوئیه تا دسامبر، روسیه حدود ۳۵ میلیون تن غلات صادر کرده است که تنها اندکی کمتر از رکورد تاریخی سال گذشته با ۳۷.۶ میلیون تن، عمدتاً گندم بوده است. روسیه حجم بیسابقهای از گندم به مصر (بیش از ۵ میلیون تن)، بنگلادش، کنیا، نیجریه، مراکش، لیبی و … صادر کرده است؛ بنابراین روسیه همچنان یکی از بزرگترین صادرکنندگان گندم در جهان است و بیش از ۲۰ درصد از صادرات جهانی گندم را به خود اختصاص داده است.
بااینحال، میتوان از کاهش قابلتوجه در صادرات ذرت و جو صحبت کرد. در خصوص ذرت، روسیه هرگز یک صادرکننده پیشرو در این محصول نبوده است. ذرت همچنان یک محصول نسبتاً حاشیهای در صادرات غلات روسیه محسوب میشود. اگرچه روسیه یکی از ده صادرکننده بزرگ ذرت در جهان است، اما فاصله میان چهار کشور اول و سایر کشورها بسیار زیاد است: صادرات ذرت از برزیل در سال ۲۰۲۳ برابر با ۵۵.۹ میلیون تن، از آمریکا ۴۵.۹ میلیون تن، از اوکراین ۲۶.۴ میلیون تن و از آرژانتین ۲۱.۸ میلیون تن بوده است.
50 درصد ذرت روسیه به ایران وارد میشود!
این تحلیلگر حوزه غلات در ادامه افزود: بنابراین من اعتقاد ندارم که کاهش ۱.۵ میلیون تنی صادرات ذرت روسیه بتواند قیمتهای جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. قیمتهای جهانی ذرت همچنان رو به کاهش هستند. این کاهش در کشورهایی که تولید و صادرات عمده دارند، مانند آمریکا، برزیل، آرژانتین و اسپانیا نیز مشاهده میشود. در آمریکا، قیمتها طی سال گذشته ۱۱.۲ درصد کاهش یافته است؛ در برزیل 10 درصد، در آرژانتین ۱۹.۲ درصد و در اسپانیا ۴.۵ درصد.
برای ایران، این کاهش میتواند نسبتاً دردناک باشد، زیرا در سالهای اخیر ایران تا حدودی به بازار ذرت روسیه وابسته شده و تقریباً ۵۰ درصد از صادرات ذرت روسیه را به خود اختصاص داده است.
وی همچنین خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، تعلیق موقت صادرات جو خوراکی روسیه ممکن است در کوتاهمدت بر قیمت جهانی تأثیر بگذارد، زیرا روسیه یکی از صادرکنندگان عمده این محصول است. بااینحال، مطمئن هستم که روسیه زودتر از انتظار به این بازار بازخواهد گشت.
برنامه روسیه برای تحقق صادرات سالانه 80 میلیون تنی تا سال 2030
بیک ضمن اشاره به اینکه بازارهای اصلی صادراتی روسیه اخیراً تغییر کردهاند، افزود: این بازار اکنون شامل ترکیه، مصر، هند، عربستان سعودی و ازبکستان است. صادرکنندگان روسی در حال ورود به بازارهای جدیدی در آفریقا، پاکستان و دیگر کشورها هستند که ایران نیز یکی از این بازارهای آیندهدار محسوب میشود. در بازه زمانی بلندمدت، وزارت کشاورزی روسیه برنامهریزی کرده است تا صادرات غلات به بازارهای خارجی را افزایش دهد و هدف صادرات سالانه ۸۰ میلیون تن را تا سال ۲۰۳۰ تعیین کرده است.
وی در بخش دیگر گفتوگو به مقوله کاهش عرضه روسیه و توانایی ایران برای تأمین ذرت و جو پرداخت و گفت: در سال ۲۰۲۳، ایران حدود ۲۰ میلیون تن غلات تولید کرده است که شامل ۱۴ میلیون تن گندم، ۳ میلیون تن جو و ۱.۴ میلیون تن ذرت بوده است. از سوی دیگر، ایران حدود ۳ میلیون تن غلات از روسیه وارد میکند که عمدتاً شامل ذرت و جو است. صادرکنندگان اصلی ذرت به خاورمیانه در حال حاضر اوکراین، بلغارستان و رومانی هستند. بااینحال، واردات از این مناطق با مشکلاتی در حوزه لجستیک همراه است.
البته قزاقستان نیز میتواند مقصد منطقی برای واردات جو باشد.
بازار جهانی خوراک دام تحت تأثیر چالشهای جدید
یک در پاسخ به این پرسش که کاهش صادرات روسیه چگونه میتواند بر بازار جهانی مواد اولیه خوراک دام مانند سویا و محصولات سویا تأثیر بگذارد، گفت: روسیه همواره یک واردکننده خالص سویا بوده است. در فصل گذشته، روسیه ۱.۵ میلیون تن سویا وارد کرده و ۱.۱ میلیون تن صادر کرده است. مقدار محدودی از سویا با پروتئین بالا برای صادرات در دورترین مناطق شرق دور برای بازار چین و در منطقه انکلاو غربی کالینینگراد برای بازار اروپا کشت میشود که دومی اکنون به دلیل تحریمهای اتحادیه اروپا ازنظر لجستیکی و اقتصادی مسدود شده است. من تأثیر قابلتوجهی بر بازارهای جهانی در این زمینه نمیبینم.
علاوه بر این، تولید داخلی سویا در مناطق مرکزی روسیه در سالهای اخیر در حال رشد است. طبق دادههای اولیه، سال ۲۰۲۴، برداشت کل سویا از ۷ میلیون تن فراتر رفت و رکورد جدیدی ثبت کرد. در مقایسه با سال ۲۰۲۳ که ۶.۸ میلیون تن برداشت شد، تولید کشاورزی ۳.۱ درصد افزایش داشته است. همچنین دانههای روغنی کلزا که روند مثبتی را نشان داده است، برداشت آن به ۴.۶۶ میلیون تن رسیده که نسبت به ۴.۲ میلیون تن سال گذشته (افزایش ۱۰.۹ درصدی) افزایش داشته است.
مساحت کشت سویا با ۰.۷ میلیون هکتار افزایش به ۴.۳ میلیون هکتار و مساحت کشت کلزا با ۰.۴ میلیون هکتار افزایش به ۲.۷۴ میلیون هکتار رسیده است. درنتیجه، روسیه واردات سویا را بهطور قابلتوجهی در سال جاری کاهش داده است. ممکن است در سال آینده حتی واردات سویاهای GMO خارجی به روسیه بهطور کامل ممنوع شود.
صادرات سویا در سپتامبر ۲۰۲۴ به ۲۶ هزار تن رسید. درمجموع، ۶۲۰ هزار تن سویا در طول 9 ماه صادر شد که عمدتاً به چین ارسال شد. در مقایسه با بازه زمانی ژانویه-سپتامبر ۲۰۲۳، این حجمها ۳۷ درصد کاهش یافته است که نشاندهنده افزایش فرآوری دانههای سویا در داخل کشور است. بزرگترین خریدار، چین بوده است که ۴۹۳ هزار تن سویا خریداری کرده است.
اهمیت بنادر صادراتی در حوزه غلات
این تحلیلگر بازار غلات درباره وضعیت فعلی بنادر صادراتی روسیه گفت: حدود ۹۰ درصد از تجارت غلات روسیه از بنادر عمیق دریای سیاه و دریای آزوف (نووروسیسک، تامن، آزوف، ملیتوپول، بردیانسک) انجام میشود که حدود ۵۰ میلیون تن را شامل میشود. عملیات این بنادر تحت تأثیر عملیات نظامی ویژه در اوکراین قرار نگرفته است. پایانههای تخصصی جدید غلات در دریای بالتیک – اوست-لوگا و ویسوتسک ساخته شدهاند که ممکن است ظرفیت سالانه اضافی به میزان ۱۱ میلیون تن داشته باشند.
وی با بیان اینکه بنادر دریای خزر برای ایران از اهمیت ویژهای برخوردارند، اظهار کرد: آستراخان و اولیا همچنین بنادر رودخانهای کانال کشتیرانی ولگا-دریای خزر سهم بسزایی در این خصوص دارند. در حال حاضر تا ۲۰ کشتی در حال عمیقسازی این مسیر کشتیرانی رودخانهای هستند و سایر برنامههای سرمایهگذاری زیرساختی در مرحله اجرایی قرار دارند.
برنامه ویژه روسیه برای توسعه کریدور شمال-جنوب
بیک در خصوص برنامه ویژه دولت روسیه برای توسعه کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب در دریای خزر گفت: در حال حاضر، حدود ۴.۵ میلیون تن غلات از طریق این کریدور حملونقل میشود. انتظار میرود تا سال ۲۰۳۰ تا ۱۵ میلیون تن غلات از طریق این مسیر بینالمللی صادر شود که از این میزان ۱۲ میلیون تن به سمت ایران خواهد بود. ایران از سوی بسیاری از نمایندگان جامعه تجاری روسیه بهعنوان یک کریدور حملونقل برای صادرات غلات روسیه به خاورمیانه و هند در نظر گرفته شده است. انتظار میرود ظرفیت کل حملونقل کریدور «شمال-جنوب» تا همان زمان به ۳۰ میلیون تن برسد.
تدابیر مواجهه با کاهش صادرات روسیه به ایران
این تحلیلگر حوزه غلات در ادامه در خصوص کاهش صادرات روسیه به ایران و توصیه به تاجران ایرانی برای تأمین غلات و مواد اولیه خوراک دام از کشورهای دیگر گفت: روسیه و ایران دو شریک تجاری تاریخی و جغرافیایی بسیار نزدیک هستند. صادرات غلات و سایر محصولات کشاورزی روسیه به ایران، تمامی پیشنیازها برای رشد بیشتر را دارد.
روسیه همیشه یکی از بزرگترین صادرکنندگان غلات در جهان خواهد بود. وزارت کشاورزی روسیه قصد دارد صادرات غلات به بازارهای خارجی با هدف صادرات ۸۰ میلیون تن در سال را تا سال ۲۰۳۰ افزایش دهد. این هدف از طریق سرمایهگذاریهای بیشتر در بخش کشاورزی و زیرساختها، افزایش سطح کشت و فناوریهای بهرهبرداری از محصول بالاتر تحقق خواهد یافت.
بنابراین برای رسیدن به مقیاس پتانسیل همکاریها و شراکت روسیه-ایران، رویکرد بلندمدت لازم است، نه تمرکز بر روی مسائل فوری.
موفقیت یک شرکت ایرانی در حوزه صادرات روغن نباتی از روسیه
یک نمونه از رویکرد پیشرفته برای گسترش همکاریهای تجاری میان دو کشور، پروژهای است که در آستراخان از سوی شرکت Kurush Agro Terminal LLC (آستراخان)، زیرمجموعه شرکت صنایع غذایی کوروش (ایران) راهاندازی شده است که صادرات روغن نباتی از روسیه را از طریق پایانه بندری خود آغاز کرده است. به گفته این شرکت، در سال ۲۰۲۵ برنامهریزی شده است که ۴۰۵ هزار تن روغن نباتی، ۱۸۰ هزار تن ذرت و ۲۷۰ هزار تن کنجاله از طریق پایانه کوروش در آستراخان ارسال شود. پایانه بندری با مساحت حدود ۱۶ هزار مترمربع و امکانات اسکله و انبار از سوی شرکت در سال ۲۰۲۳ خریداری شده است. سرمایهگذاریهای صورتگرفته برای توسعه این بندر ۲۵۰ میلیون روبل بوده است.
در حال حاضر، توسعه طراحی بازسازی پایانه در دست انجام است و بازسازی مسیرهای ریلی نیز برنامهریزی شده است. بودجه شرکت برای چهار سال آینده ۹۰۰ میلیون روبل برای توسعه در نظر گرفته است.
بیک در خصوص کاهش صادرات ذرت یادآور شد: روسیه با وجود مشکلات برداشت در این فصل، هنوز در تولید ذرت تا بیش از 15 درصد به خودکفایی رسیده است. از مجموع ۱۲.۴ میلیون تن ذرت برداشتشده در این سال، تنها ۹.۴ میلیون تن برای مصرف داخلی نیاز است. همچنین موجودی قابلتوجهی از ذرت از فصل گذشته وجود دارد. در صورت کمبود ذرت خوراکی در ایران، باید با تلاش جدی رفع شود.
وی همچنین خاطرنشان کرد: این مشکل و بسیاری از چالشهای دیگر میتواند در سطح دولتی با توجه به روابط بسیار دوستانه میان دو کشور در محیط بینالمللی خصمانه حلوفصل شود. بهویژه، بسیاری از مسائل موردعلاقه مشترک میتواند در جریان سفر رئیسجمهور ایران، جناب آقای مسعود پزشکیان به مسکو در ۱۷ ژانویه حلوفصل شود، این در حالی است که دو کشور قصد دارند پیمان شراکت استراتژیک را امضا کنند.
نگاهی به چشمانداز بازار روغن آفتابگردان
بیک درباره وضعیت فعلی تأمین روغن آفتابگردان خام در روسیه اظهار کرد: طی 9 ماه نخست سال 2024، حجم صادرات روغن آفتابگردان خام (اصطلاح روسی برای روغن خام) به میزان 23 درصد افزایش یافته و به 4.02 میلیون تن رسید و سهم آن در ساختار صادرات روغنهای نباتی به بیش از 75 درصد رسید. عمده خریداران این محصول شامل هند (1.44 میلیون تن)، ترکیه (581 هزار تن) و چین (496 هزار تن) هستند.
بیشتر محمولههای حمل روغن آفتابگردان خام از بنادر دریای سیاه به هند و ترکیه با استفاده از تانکرهای بزرگ صورت میگیرد که موجب افزایش تقاضا و قیمت بالاتر در این فصل شده است. عامل دیگر افزایش قیمت صادرات روغن آفتابگردان، قیمت بالای دانه آفتابگردان است. در نوامبر 2024، متوسط قیمت دانه آفتابگردان فروختهشده از سوی شرکتهای کشاورزی روسی به 35,964 روبل (360 دلار) به ازای هر تن رسید که 6 درصد بیشتر از اکتبر 2024 و 54 درصد بیشتر از نوامبر 2023 بود. قیمت بالای دانه آفتابگردان در بازار داخلی روسیه به دلیل انتظارات از برداشت ضعیف در این فصل بود. بااینحال، آخرین پیشبینیها نشان میدهند که برداشت دانه آفتابگردان در این فصل ممکن است آنطور که پیشبینی شده بود، بد نباشد و ممکن است به 16.6 میلیون تن برسد (در مقایسه با 17.25 میلیون تن در 24-2023). محاسبات نهایی در مارس 2025 انجام خواهد شد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در دسامبر 2024، دولت روسیه عوارض صادراتی روغن آفتابگردان را به میزان 6,872 روبل (68 دلار) افزایش داد و به 16,067 روبل یا 160 دلار رساند (پیشازاین، 9,195 روبل یا 90 دلار بود)؛ بنابراین به دلیل افزایش عوارض، انتظار میرود قیمت دانه آفتابگردان و روغن در بازار داخلی کاهش یابد؛ بنابراین، قیمت صادراتی روغن آفتابگردان نیز کاهش خواهد یافت. در حال حاضر نیز قیمت شاخص یا متوسط قیمت FOB برای روغن آفتابگردان خام در دریای سیاه با تانکرهای 25-30 هزار تنی 1,027.5 دلار است.
