مسیر ایران برای تبدیل تهدید کریدور زنگزور به فرصت اقتصادی

کریدور حمل‌ونقلی زنگزور (Zangizour Corridor) یک محور انتقالی استراتژیک است که پس از جنگ قره‌باغ (۲۰۲۰) و توافق سه‌جانبه آذربایجان، ارمنستان و روسیه، به‌صورت رسمی در سال ۲۰۲۱ مطرح و در ۲۰۲۲ با حضور رئیس‌جمهوران آذربایجان، ترکیه و روسیه رسمیت یافت. این کریدور، ارتباط مستقیم بین جمهوری آذربایجان مرکزی و نخجوان را از طریق منطقه زنگزور در ارمنستان فراهم می‌کند و به‌طور غیرمستقیم، ترکیه، اروپا و بازارهای جهانی را به آذربایجان متصل می‌سازد.

این پروژه، علاوه بر تغییر نقشه حمل‌ونقل منطقه‌ای، می‌تواند بالقوه تهدیدی جامع برای ایران در حوزه‌های اقتصادی، امنیتی، سیاسی و هویتی محسوب ‌شود.

کریدور زنگزور را نباید به‌صورت تک‌بعدی موردبررسی قرار داد بلکه باید آن را بر اساس تهدیدات و فرصت‌های آتی برای کشور ایران بررسی و ارزیابی نمود. تهدیدات این کریدور را می‌توان در عناوین زیر برشمرد:

• تضعیف نقش ایران در حمل‌ونقل منطقه‌ای و ارتباط آسیای میانه با اروپا و جایگزین مسیر ترکمنستان – ایران – ترکیه
• تأثیر منفی بر پروژه‌های کریدورشمال-جنوب (INSTC) و خط آهن تهران–تبریز–نخجوان
• دو کشور رقیب ایران (ترکیه و آذربایجان) را مستقیم و جغرافیایی به هم متصل می‌کند. این مسئله از جایی حائز اهمیت است که دو کشور موصوف به لحاظ فرهنگی، زبانی و تاریخی به یکدیگر نزدیک‌اند و در سیاست خارجی هماهنگ‌اند (به‌طورمثال در قره‌باغ، سوریه، لیبی) و از سال ۲۰۲۰، همکاری نظامی، صنعتی و حمل‌ونقلی آن‌ها به‌شدت افزایش یافته است.
• تهدید به امنیت مرزهای شمال غربی ایران به‌گونه‌ای‌که اگر آذربایجان و ترکیه در آینده، این کریدور را به‌صورت نظامی یا ساختاری گسترش بخشند (به‌طورمثال با ایجاد پایگاه‌های نظامی، کنترل مرزی، نیروهای مستقر)، ممکن است سرزمین ایران در معرض تهدید مستقیم قرار گیرد و حرکت نیروهای نظامی ترکیه/آذربایجان به نزدیکی مرزهای ایران افزایش یابد. از سوی دیگر فعالیت‌های تروریستی یا انتشار نفوذ فرهنگی-سیاسی در مناطق مرزی ایران ممکن است تشدید شود و موجب تضعیف هویت ملی ایرانی‌های آذربایجانی و تقویت هویت‌های ترکی-آذربایجانی شود و یا تحریک‌های جدیدی برای جدایی‌طلبی یا نفوذ خارجی در این مناطق ایجاد کند.
• گفتنی است؛ در سال ۲۰۲۱، وزیر دفاع ترکیه اعلام کرد: «کریدور زنگزور، خط‌مشی امنیتی اصلی ما برای ارتباط با آسیای مرکزی و خاورمیانه است.» و ممکن است در آینده اسرائیل از طریق ترکیه، تسلیحات و فناوری‌های نظامی خود را در آذربایجان مستقر نماید.

لذا ایران نباید از کریدور زنگزور بترسد بلکه باید با مشارکت راهبردی در توسعه این کریدور، آن‌ را مدیریت نماید؛ همانند نقشی که امارات متحده عربی در احداث بندر فاو عراق ایفاء می‌کند.

چرا مشارکت ایران در کریدور زنگزور ضروری است؟

• کریدور زنگزور در حال اجراست و نه به‌عنوان یک ایده، بلکه یک واقعیت جغرافیایی و سیاسی در عرصه منطقه است
• ترکیه و آذربایجان به‌صورت قاطع از این کریدور برای اتصال به اروپا و بازارهای جهانی استفاده می‌کنند.
• ایران نمی‌تواند از عبور کالا و انرژی از خاک خود محروم شود، مگر این‌که خودش بخشی از این زنجیره شود.
• همکاری نه به معنی تسلیم، بلکه به معنای کنترل؛ همان‌طور که روسیه در این کریدور نقش نظارتی دارد، ایران نیز می‌تواند نقشی مشابه ایفا کند.

راهکارهای پیشنهادی برای مشارکت ایران در کریدور زنگزور عبارت‌اند از:

• اتصال کریدور زنگزور به شبکه حمل‌ونقل ایران از طریق مرز ارمنستان و ارتباط آن با خلیج‌فارس و ایفای نقش به‌عنوان پل انتقالی به بازارهای جنوبی (خلیج‌فارس، هند، چین) و تسهیل صادرات و واردات آذربایجان با کشورهای آسیای جنوب شرقی و آفریقا بدون نیاز به انتقال به ترکیه و دریای مدیترانه
• توسعه خطوط ریلی ایران، ارمنستان روسیه
• توسعه خطوط ریلی ایران، آذربایجان و روسیه
• با استفاده از نفوذ دیپلماتیک در روسیه برای دسترسی به کریدور و از طریق شرکت‌های روسی-ایرانی، در پروژه‌های زیرساختی کریدور شرکت کند
• ایفای نقش ارائه‌کننده خدمات در کریدور (مرکز تأمین انرژی، تعمیر و نگهداری، بسته‌بندی و ایجاد ارزش‌افزوده در لجستیک کریدور و …)
• انعقاد توافقنامه امنیتی- حمل‌ونقلی با روسیه و ارمنستان و آذربایجان با استفاده از نفوذ روسیه
• ایجاد مناطق صنعتی مشترک ایران و آذربایجان در حدود مرزی
• سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارمنستان (شبکه برق، آب، جاده‌های محلی) و نزدیک نگه‌داشتن ارمنستان
• تقویت روابط سیاسی با آذربایجان از طریق قرابت فرهنگی و تاریخی و ریشه‌های مشترک دو کشور
• تقویت حضور دولت در مناطق مرزی (آموزش، بهداشت، توسعه اقتصادی)
• مشارکت در ابتکار ایجاد کریدور دیجیتال زنگزور-ایران از طریق شرکت‌های فناورانه کشور
• مشارکت فعالانه در پروژه‌های انرژی کریدور زنگزور
• استفاده از دیپلماسی چندجانبه و مذاکره در سطح بین‌المللی و ظرفیت‌های اتحادیه اوراسیا جهت تبدیل به کریدور چندجانبه
• استفاده از روابط با ترکیه به‌صورت هوشمندانه

مشارکت؛ بهترین دفاع برای ایران در برابر کریدور زنگزور

بنابراین مشارکت، بهترین دفاع است و مقاومت در برابر کریدور زنگزور، مساوی با شکست احتمالی و انزوای کشور در عرصه کریدورهای منطقه‌ای خواهد شد و مشارکت در این کریدور تهدیدها را به فرصت تبدیل خواهد کرد، ایران نمی‌تواند از کریدور زنگزور محروم شود؛ اما می‌تواند آن را کنترل کند، از آن بهره‌برداری کند و خود را به بخشی از آن تبدیل سازد و این دقیقاً می‌بایست نقطه قوت دیپلماسی ایران در عرصه حمل‌ونقل بین‌المللی باشد و هوشمندانه از مزایای آن منفعت ببرد.