تاوان خودکفایی گندم؛ ضرورت اصلاح الگوی کشت و حمایت از محصولات استراتژیک

سیاست خودکفایی گندم که سال‌ها به عنوان یک دستاورد ملی در ایران مطرح شده، اگرچه در ظاهر هدفی مطلوب به نظر می‌رسد، اما بررسی‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که این تمرکز یک‌جانبه، تبعات منفی قابل توجهی بر بخش کشاورزی و در نهایت، امنیت غذایی کشور داشته است. در حالی که تلاش‌ها برای رسیدن به خوداتکایی در تولید گندم متمرکز شده، سایر محصولات اساسی نظیر جو و ذرت با مشکلات جدی در تولید و تامین مواجه شده‌اند و وابستگی کشور به واردات آن‌ها به طرز چشمگیری افزایش یافته است.

این رویکرد، نه تنها نتوانسته امنیت غذایی پایدار را برای کشور به ارمغان آورد، بلکه با ایجاد عدم توازن در تولید محصولات کشاورزی، آسیب‌های جدی به این بخش وارد کرده و هزینه‌های گزافی را بر اقتصاد کشور تحمیل نموده است.

به گفته آقاخان بهزاد، عضو کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران خودکفایی کشور در تولید گندم به بروز مشکلات عدیده در تولید محصولات دیگر دامن زده است. برای مثال ایران در سه سال گذشته در تولید جو به خودکفایی رسیده بود، اما اکنون با واردات 1.5 تا 3 میلیون تن از این محصول مواجه است. وضعیت در تولید ذرت نیز مشابه است؛ تولید داخلی که پیش از این حدود 50 درصد نیاز کشور را تامین می‌کرد، اکنون با واردات 9 تا 11 میلیون تنی جایگزین شده است.

ترویج کشت محصولات سودآور بدون توجه به نیاز کشور

وی با اشاره به اینکه عمده‌ترین چالش پیش روی تامین امنیت غذایی ایران، کمبود منابع آبی است، گفت: با وجود 7 تا 8 میلیون هکتار اراضی آبی، این میزان برای تامین نیاز کشور به محصولات اساسی گندم، جو، ذرت و همچنین نهاده‌های دامی نظیر کنجاله سویا کافی نیست.

از سوی دیگر،افزایش سرسام‌آور قیمت نهاده‌های کشاورزی از یک سو و عدم تناسب قیمت تضمینی دولتی با هزینه‌های تولید از سوی دیگر، توجیه اقتصادی زراعت را برای کشاورزان از بین برده است. این امر موجب تغییر الگوی کشت و گرایش کشاورزان به کشت محصولات صادرات‌محور و سودآور شده که اغلب در راستای نیازهای داخلی نیست.

همچنین قیمت نهاده‌های کشاورزی شامل سم، کود و بذر به صورت روزانه و همگام با افزایش نرخ ارز و تورم در حال افزایش است، در حالی که دولت هیچ‌گونه یارانه یا سوبسیدی در این زمینه ارائه نمی‌دهد.

بهزاد درباره تاثیر سیاست‌های تجاری ترامپ بر امنیت غذایی اظهار کرد: علاوه بر چالش‌های داخلی، سیاست‌های تجاری بین‌المللی نیز بر امنیت غذایی ایران تاثیرگذار است. تعرفه‌های احتمالی افزایش‌یافته از سوی دولت ترامپ می‌تواند تهدیدی جدی برای تامین کالاهای اساسی وارداتی باشد. هدف ترامپ از این سیاست‌ها تنظیم تراز تجاری آمریکا عنوان شده است، اما این امر می‌تواند به ضرر مصرف‌کنندگان آمریکایی و همچنین کشورهای واردکننده از جمله ایران تمام شود.

در مقابل، چین با پیش‌بینی این سیاست‌های تجاری، طی سال‌های اخیر در تولید محصولات کشاورزی اساسی به مرز خودکفایی رسیده است. این امر به چین اهرم فشاری در مقابل آمریکا در زمینه تامین غذا می‌دهد. به گونه‌ای که ذخایر استراتژیک بالای چین در محصولاتی نظیر گندم، سویا و روغن به حدی رسیده است که نگرانی‌هایی از فساد این ذخایر مطرح می‌شود.

صرف 18 میلیارد دلار بابت واردات محصولات اساسی به کشور

وی با اشاره به اینکه  ایران در حال حاضر بیش از 36 میلیون تن از محصولات اساسی خود را از خارج از کشور تامین می‌کند که بالغ بر 70 درصد نیاز کشور است، گفت: این میزان واردات که پیش از این حدود 14 میلیارد دلار هزینه داشته، اکنون به 18 میلیارد دلار رسیده است.

نیاز سایر کشورها؛ مبنای تعیین الگوی کشت در ایران!

بهزاد ادامه داد: برای تامین امنیت غذایی 90 میلیون نفر جمعیت ایران، انجام اقدامات اساسی و فوری ضروری است. زیرساخت‌های کشاورزی کشور دچار آسیب شده، الگوی کشت به هم ریخته و متاسفانه تعیین‌کننده این الگو تا حد زیادی نیازهای کشورهای خارجی شده است. بنابراین اصلاح فوری و عملیاتی الگوی کشت و بازگرداندن آن به مدیریت وزارت جهاد کشاورزی است تا تولید محصولات اساسی در اولویت قرار گیرد.

از سوی دیگر،اصلاح الگوی کشت، پیشنهاداتی نظیر استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و زیستی برای کاهش ناترازی انرژی در بخش کشاورزی، افزایش قیمت تضمینی گندم متناسب با هزینه‌های تولید، ارائه یارانه برای آب‌بها در تولید محصولات استراتژیک و حمایت از کشت دوم نظیر سویا نیز مطرح شده است.

قیمت تمام شده تولید گندم در ایران 22 هزار تومان است

عضو کمیسیون کشاورزی درباره قیمت خرید تضمینی گندم تصریح کرد: در حال حاضر، اجاره بهای زمین‌های کشاورزی تا 120 میلیون تومان برای کشت محصولات مختلف رسیده است، فارغ از این موضوع، افزایش سرسام‌آور قیمت کود و سموم شیمیایی، بذرو سایر عوامل دخیل در تولید، این قیمت تعیین شده برای خرید تضمینی گندم برای کشاورزان صرفه اقتصادی ندارد و نشان‌دهنده از دست رفتن پتانسیل‌های کشاورزی کشور در چهار دهه اخیر است.

بنابراین با توجه به هزینه تمام شده 22 هزار تومانی برای هر کیلوگرم گندم، پیشنهاد حداقل قیمت 24 تا 25 هزار تومان و همچنین حذف آب‌بها برای محصولات استراتژیک به منظور حمایت از کشاورزان و تشویق به تولید داخلی باید در دستور کار مسئولان قرار بگیرد.