ایران و چالش‌های جدید ترانزیتی؛ کریدور زنگزور و خطرات اقتصادی

دور زدن ایران در مسیر کریدور زنگزور، یکی از مهم‌ترین چالش‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی منطقه است که پیامدهای عمیقی برای جایگاه ترانزیتی کشور دارد. با مدیریت ۹۹ ساله این کریدور از سوی آمریکا و اتصال نخجوان به باکو، ایران از دسترسی به مسیرهای کوتاه‌تر و بهینه‌تر ترانزیتی محروم شده و این مسئله علاوه بر کاهش درآمدهای ترانزیتی، توان لجستیکی و نفوذ اقتصادی ایران در منطقه را تضعیف کرده است. این تغییرات، ضرورت بازنگری جدی در سیاست‌های ترانزیتی و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای را بیش‌ازپیش آشکار می‌سازد.

سیده فاطمه مقیمی، عضو هیئت نمایندگان اتاق ایران و فعال در حوزه حمل و نقل و کشتیرانی در گفت‌وگو با نگاشته درباره تبعات حذف ایران از کریدور زنگزور اظهار کرد: کریدور ۴۳ متری زنگزور که نخجوان را به باکو متصل می‌کند، با قراردادی ۹۹ ساله تحت مدیریت آمریکا قرار گرفته است. این اتفاق از منظر ژئوپلیتیکی، منافع اقتصادی بالقوه ایران را به‌شدت تهدید کرده و نقش کشور را در مسیرهای ترانزیتی منطقه کمرنگ نموده است. کاهش درآمدهای ترانزیتی و تضعیف خدمات لجستیکی ایران در منطقه ازجمله پیامدهای این تحول به شمار می‌رود.

چرا ایران جایگاه خود را در مسیرهای ترانزیتی حفظ نکرد؟

مقیمی با اشاره به این‌که ایران به دلایل مختلفی ازجمله نبود برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح، فرصت‌های ترانزیتی ارزشمند را از دست داده است، گفت: قطع ارتباطات حیاتی از گرجستان به روسیه و عدم توسعه مسیرهای ترانزیتی کلیدی مانند کریدور شمال-جنوب باعث شده است ایران از گردونه مهم‌ترین مسیرهای ترانزیتی کنار گذاشته شود.

تحریم‌های بین‌المللی و فشارهای سیاسی نیز موجب شده‌اند ایران از مناسبات تجاری مهم کنار رود و مسیرهای کوتاه‌تر، امن‌تر و اقتصادی‌تر ترانزیت کالا از ایران عبور نکند. از سوی دیگر، با راه‌اندازی کریدور زنگزور، کشورها به‌ویژه ترکیه که پیش‌تر از خاک ایران برای دسترسی به آسیای مرکزی استفاده می‌کرد، دیگر نیازی به مسیر ایران نخواهند داشت. این امر ارتباط ایران با بازارهای بزرگ اقتصادی منطقه ازجمله ارمنستان و آذربایجان را محدود کرده و فرصت‌های ژئوپلیتیکی کشور را کاهش می‌دهد.

ضرورت فعال‌سازی مسیرهای جایگزین و تقویت ظرفیت‌های ترانزیتی

عضو هیئت نمایندگان اتاق ایران ادامه داد: با توجه به شرایط موجود، ایران باید فوراً به فعال‌سازی مسیرهای ترانزیتی جایگزین اقدام کند. توسعه کریدور شمال-جنوب، مسیر چابهار به باکو و نیز گسترش همکاری‌ها با ارمنستان، گرجستان و روسیه می‌تواند فرصت‌های جدیدی در حمل‌ونقل کالا ایجاد کند. علاوه بر این، افزایش ظرفیت بنادر کشور می‌تواند به‌عنوان مکملی برای حمل‌ونقل ترانزیتی عمل کند و مانع از دست رفتن سهم ایران در بازارهای منطقه شود.

ایران در صورت اتخاذ راهبردهای جامع و تقویت روابط منطقه‌ای، می‌تواند جایگاه خود را در کریدورهای ترانزیتی منطقه احیا کند و منافع برد-برد برای کشور و همسایگان خود رقم بزند.