در دهه‌های اخیر، قطب شمال از یک منطقه عمدتاً علمی و زیست‌محیطی به یکی از مناطق مهم در رقابت‌های اقتصادی، تجاری و ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است. افزایش دمای زمین و کاهش یخ‌های دریایی، امکان دسترسی بیشتر به مسیرهای کشتیرانی این منطقه را فراهم کرده و توجه قدرت‌های اقتصادی، به‌ویژه دو کشور چین و روسیه را به ظرفیت‌های تجاری آن افزایش داده است. یکی از مهم‌ترین این مسیرها، مسیر دریای شمال است که در امتداد سواحل شمالی روسیه قرار دارد و اقیانوس آرام را از طریق قطب شمال به اروپا متصل می‌کند.
چین در چارچوب سیاست قطبی خود، از مفهوم «جاده ابریشم قطبی» برای توسعه همکاری‌های اقتصادی، زیرساختی و کشتیرانی در قطب شمال استفاده کرده است. دولت چین در سند رسمی «سیاست قطبی چین» در سال ۲۰۱۸ اعلام کرد که قصد دارد با کشورهای ذی‌ربط برای توسعه مسیرهای کشتیرانی قطب شمال و ایجاد یک جاده ابریشم قطبی همکاری کند. این طرح در واقع امتدادی از ابتکار کمربند و جاده چین به منطقه قطب شمال محسوب می‌شود.[1]
اکنون، اهمیت این موضوع در سال ۲۰۲۶ افزایش یافته است. شرکت چینی Sea Legend نخستین سرویس منظم کانتینری تجاری را از طریق مسیر دریای شمال میان چین و اروپا راه‌اندازی کرده است. بر اساس گزارشی که گاردین به‌تازگی منتشر کرده است، سفر مستقیم از نینگبو-ژوشان در چین به فلیکس‌ستو در بریتانیا از طریق این مسیر می‌تواند حدود ۱۸ روز طول بکشد، درحالی‌که مسیرهای سنتی از کانال سوئز بیش از ۴۰ روز زمان می‌برند. بااین‌حال، هزینه‌های بالا، شرایط آب‌وهوایی، نیاز به پشتیبانی یخ‌شکن، تحریم‌های روسیه و خطرات زیست‌محیطی همچنان موانع مهمی در برابر تبدیل این مسیر به یک جایگزین کامل برای مسیرهای سنتی هستند[2].
جاده ابریشم قطبی چیست؟
جاده ابریشم قطبی در اصل یک جاده یا مسیر واحد و مستقل نیست، بلکه مجموعه‌ای از همکاری‌ها و پروژه‌های اقتصادی و زیرساختی مرتبط با مسیرهای دریایی قطب شمال است. مهم‌ترین بخش عملیاتی آن، مسیر دریای شمال است که از امتداد سواحل شمالی روسیه عبور می‌کند.
چین نخستین بار در سطح رسمی در سال ۲۰۱۸ شرکت‌های چینی را به مشارکت در ساخت زیرساخت‌های مسیرهای کشتیرانی قطب شمال، انجام سفرهای آزمایشی تجاری و حرکت تدریجی به سمت بهره‌برداری تجاری و منظم از این مسیرها تشویق کرد[3].
به‌طورکلی باید میان جاده ابریشم قطبی به‌عنوان یک ابتکار راهبردی چین و مسیر دریای شمال به‌عنوان یک مسیر جغرافیایی مشخص تفاوت قائل شد. مسیر دریای شمال، عمدتاً در محدوده دریایی روسیه قرار دارد و روسیه نقش اصلی را در صدور مجوزها و مدیریت تردد آن ایفا می‌کند. در سال‌های اخیر، همکاری چین و روسیه موجب شده این مسیر به مهم‌ترین بخش عملیاتی جاده ابریشم قطبی تبدیل شود.[4]
نکته حائز اهمیت این که چین کشور اصلی مطرح‌کننده و توسعه‌دهنده مفهوم جاده ابریشم قطبی است، اما اجرای آن بدون همکاری روسیه، امکان‌پذیر نیست. در همین خصوص، رئیس‌جمهور چین، شی جین‌پینگ، در سال ۲۰۱۷ بر همکاری چین و روسیه برای توسعه مسیرهای کشتیرانی قطب شمال و ایجاد جاده ابریشم قطبی تأکید کرد.
از این منظر، گفتنی است؛ چین موتور اقتصادی و سرمایه‌گذاری جاده ابریشم قطبی است و روسیه کنترل جغرافیایی و زیرساختی بخش اصلی مسیر را در اختیار دارد.
این همکاری در سال‌های اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است. تحریم‌های غرب علیه روسیه پس از حمله این کشور به اوکراین، وابستگی اقتصادی و سیاسی مسکو به چین را افزایش داده و درنتیجه فضای بیشتری برای همکاری چین و روسیه در قطب شمال ایجاد کرده است.[5]
هدف چین از ایجاد جاده ابریشم قطبی
اهداف چین برای راه‌اندازی جاده ابریشم قطبی به‌طورکلی عبارتند از:
-
کاهش زمان حمل‌ونقل میان چین و اروپا
مهم‌ترین مزیت اقتصادی مسیر، کوتاه‌تر بودن فاصله دریایی میان شرق آسیا و اروپا است. در شرایط مناسب، مسیر دریای شمال می‌تواند زمان حمل کالا میان چین و اروپا را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. گزارش‌های سال ۲۰۲۶ درباره سرویس Sea Legend نشان می‌دهند که مسیر شهر نینگبو تا بندر فلیکس‌ستو می‌تواند حدود ۱۸ روز طول بکشد، درحالی‌که مسیر کانال سوئز بیش از ۴۰ روز زمان می‌برد.
-
ایجاد مسیر جایگزین برای تجارت جهانی
یکی از اهداف راهبردی مهم چین، تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت خارجی است. تجارت چین با اروپا و سایر مناطق جهان به مسیرهای دریایی متعددی وابسته است که برخی از آن‌ها از نقاطی مانند تنگه مالاکا، دریای سرخ، کانال سوئز و تنگه هرمز عبور می‌کنند. در اصل، مسیر قطبی می‌تواند برای چین یک مسیر جایگزین ایجاد کند که وابستگی به برخی گلوگاه‌های دریایی را برای این کشور کاهش دهد. این مسئله ازنظر استراتژیک اهمیت زیادی دارد، زیرا هرگونه جنگ، تحریم، دزدی دریایی یا بحران سیاسی می‌تواند مسیرهای اصلی تجارت دریایی را مختل کند.
-
افزایش امنیت زنجیره تأمین
جاده ابریشم قطبی می‌تواند بخشی از استراتژی چین برای کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین باشد. اگر چین بتواند از چند مسیر مختلف برای انتقال کالا به اروپا استفاده کند، اختلال در یک مسیر الزاماً به توقف تجارت منجر نخواهد شد. تحولات سال ۲۰۲۶ و بحران‌های مرتبط با مسیرهای دریایی خاورمیانه، اهمیت این مسئله را بیشتر کرده‌اند.
-
دسترسی به منابع انرژی و مواد خام
قطب شمال دارای ذخایر قابل‌توجهی از نفت، گاز و سایر منابع طبیعی است. چین از طریق همکاری با روسیه می‌تواند به بخشی از این منابع دسترسی پیدا کند. نمونه مهم آن پروژه‌های انرژی روسیه در قطب شمال، به‌خصوص پروژه‌های LNG در منطقه یامال است. به همین دلیل، جاده ابریشم قطبی فقط یک پروژه حمل‌ونقل نیست و باید آن را در چارچوب گسترده‌تر امنیت انرژی چین نیز بررسی کرد.
درمجموع برای تبدیل جاده ابریشم قطبی به یک مسیر تجاری منظم، صرفاً وجود یک مسیر دریایی کافی نیست. مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها باید ایجاد یا توسعه پیدا کنند که بنادر و پایانه‌های مجهز در قطب شمال، کشتی‌های دارای استانداردهای مناسب برای آب‌های قطبی، از مهم‌ترین این تجهیزات هستند.
جاده ابریشم قطبی به‌خودی‌خود، مانع قانونی برای کشتیرانی کشورهای دیگر ایجاد نمی‌کند؛ اما در عمل، گسترش این مسیر می‌تواند موازنه قدرت و وابستگی‌های تجاری را تغییر دهد: نخست این‌که بخش اصلی مسیر دریای شمال در محدوده تحت صلاحیت روسیه قرار دارد؛ بنابراین کشورهای دیگر برای استفاده از این مسیر باید با مجموعه‌ای از مقررات و الزامات روسیه مواجه شوند[6].
دوم این‌که تحریم‌های اعمال‌شده علیه روسیه می‌توانند فعالیت شرکت‌های غربی را در این منطقه دشوار کنند. گاردین در این خصوص عنوان کرده است که تحریم‌های روسیه و محدودیت‌های مربوط به بیمه و عملیات امداد و نجات می‌توانند قابلیت اطمینان مسیر را برای برخی شرکت‌ها کاهش دهند.
به‌طورکلی، تحقق پروژه مذکور وابستگی متقابل اقتصادی چین و روسیه را افزایش می‌دهد و به پکن امکان می‌دهد حضور اقتصادی خود را در قطب شمال گسترش دهد. درنهایت، چین با حضور بیشتر در قطب شمال می‌تواند جایگاه خود را به‌عنوان یک قدرت فرامنطقه‌ای تقویت کند. به‌خصوص در شرایطی که اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک قطب شمال در حال افزایش است.
با وجود مزایای اقتصادی، گسترش جاده ابریشم قطبی نگرانی‌هایی نیز برای سایر کشورها ایجاد می‌کند که یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، افزایش نفوذ چین و روسیه در قطب شمال است. توسعه زیرساخت‌های تجاری و انرژی می‌تواند حضور اقتصادی این دو کشور را در منطقه افزایش دهد و در بلندمدت بر موازنه قدرت تأثیر بگذارد.
جدا از این موضوع، پژوهش‌های جدید درباره جاده ابریشم قطبی نیز نشان می‌دهند افزایش فعالیت‌های کشتیرانی، استخراج منابع و توسعه زیرساخت‌ها می‌تواند فشار بیشتری بر اکوسیستم بسیار حساس قطب شمال وارد کند[7].
جاده ابریشم قطبی را باید یکی از مهم‌ترین نمونه‌های پیوند اقتصاد، تجارت، تغییرات اقلیمی و ژئوپلیتیک در قرن بیست‌ویک دانست. بااین‌حال، نباید در توصیف اهمیت جاده ابریشم قطبی، بیش‌ازاندازه بزرگ‌نمایی کرد. این مسیر هنوز ازنظر اقتصادی و عملیاتی نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین مسیرهایی مانند کانال سوئز یا تنگه هرمز شود و آینده آن به عواملی مانند تغییرات اقلیمی، توسعه زیرساخت‌ها، روابط چین و روسیه، تحریم‌های بین‌المللی، هزینه حمل‌ونقل و میزان ثبات سیاسی در قطب شمال بستگی خواهد داشت.
[1] State Council Information Office of the PRC, 2018.
[2] https://www.theguardian.com/world/2026/aug/17/strait-hormuz-alternative-china-ships-north-sea-route-arctic-ice-silk-road
[3] . State Council Information Office of the PRC, 2018
[4] https://link.springer.com/article/10.1007/s44312-025-00056-3?utm_source
[5] The Guardian, 2026
[6] https://www.csis.org/analysis/china-launches-polar-silk-road
[7] https://link.springer.com/article/10.1007/s44312-025-00056-3
