زنجیره تأمین کود در آستانه اختلال جدی؛ هشدار درباره تابآوری دوماهه صنعت تولید کودهای کشاورزی ایران
فرشاد طیاری، رئیس هیئتمدیره انجمن تولیدکنندگان کودهای کشاورزی در گفتوگوی اختصاصی با نگاشته
در پی انسداد تنگه هرمز و محدودیتهای ناشی از جنگ رمضان، زنجیره تأمین جهانی و داخلی کود و سموم شیمیایی با بحران جدی مواجه شده است. به گفته فرشاد طیاری رئیس انجمن تولیدکنندگان کود کشور، اگرچه بخشی از تولید، با مواد اولیه داخلی امکانپذیر است، اما وابستگی ۵۰ تا ۷۰ درصدی برخی کودها به واردات مواد اولیه، ایران را نیز در برابر اختلالات دریایی و ارزی بسیار آسیبپذیر کرده و در صورت ادامه وضعیت فعلی، تابآوری تولیدکنندگان کود نهایتاً دو ماه برآورد میشود.
شریان جهانی اوره در خطر؛ شوک انسداد تنگه هرمز
طیاری در ابتدا به ریسکهای مربوط به عبور محصولات کودی که اکنون بازار جهانی در پی انسداد تنگه هرمز، با آن روبهرو شده است، اشاره کرد و گفت: نزدیک به 30 درصد از تجارت جهانی در بحث اوره، از طریق منطقه غرب آسیا انجام میشود.
طبق آمار ارائهشده از سوی پتروشیمیها، سالانه حدود 7 میلیون تن اوره در کشور تولید میشود که از این میزان، حدود 2.5 میلیون تن مورداستفاده داخلی قرار میگیرد و بقیه آن به کشورهای دیگر صادر میشود. بااینحال، تحت تأثیر شرایط ایجادشده ناشی از جنگ، اکنون روند صادرات متوقف شده است. این اقدام در گام نخست برای تأمین نیازهای بخش داخلی کشور انجام گرفته است؛ ضمن اینکه تحت تأثیر مسائل به وجود آمده در منطقه خلیجفارس، اکنون صادرات اوره از هیچیک از کشورهای حاشیه خلیجفارس آسان نیست.
تولید هست، اما وابستگی به مواد اولیه پابرجاست؛ بهطور میانگین ۷۰ درصد مواد اولیه کودها وارداتیاند
رئیس انجمن تولیدکنندگان کود کشور با بیان اینکه خوشبختانه این امکان برای تولیدکنندگان داخلی وجود دارد که 98 درصد از فرمولهای روز دنیا را در داخل کشور تولید کنند، افزود: بااینحال، کودهای تولیدی، تنوع بسیار زیادی دارند و فعالیت در این حوزه تنها شامل تولید اوره نمیشود.
در مؤسسه تحقیقات خاک و آب تا پایان سال گذشته بیش از 15 هزار برند فرمول ثبت شده است و بیش از نیمی از آنها کودهای تولید داخل هستند. برخی از این کودها، نیاز به هیچگونه مواد وارداتی برای تولید ندارند و ما امکان تولید آنها را با مواد اولیه داخلی داریم؛ اما برای سایر کودها حدود 50 تا 70 درصد مواد اولیه، وارداتی است و تحت تأثیر شرایط جنگی ایجادشده، امکان واردات این مواد از طریق خلیجفارس بههیچعنوان وجود ندارد و ناچاریم برخی از این مواد را از طریق کشورهای همسایه تأمین کنیم که این شیوه نیز بهسختی و با افزایش هزینه انجام میگیرد.
متأسفانه شرایط فعلی بهگونهای در حال پیشروی است که در صورت عدم تسهیل در حملونقل دریایی، بهتدریج با کمبود مواد اولیه موردنیاز مواجه خواهیم شد؛ موضوعی که موجب کم شدن میزان تولید کود در کشور خواهد شد.
فقط ۶۰ روز تا بحران؟ هشدار درباره تابآوری صنعت
طیاری با اشاره به اینکه در خصوص میزان ذخایر موجود کودهای کشاورزی در بخش دولتی، اطلاعات دقیقی ارائه نشده است، افزود: در بخش خصوصی در حوزه تأمین آن دسته از موادی که در داخل تولید میشوند، مشکلی نخواهیم داشت. بااینحال، شرایط در حوزه تأمین 70 درصد مابقی انواع کودها، فرق میکند.
پیشبینی بنده این است که میزان تابآوری ما نهایتاً برای دو ماه آینده باشد و اگر تمهیداتی برای واردات مواد اولیه اندیشه نشود پس از گذشت این زمان، در حوزه تأمین بسیاری از مواد اولیه به مشکل خواهیم خورد. البته توجه به این موضوع مهم است که مشکل ایجادشده تنها ناشی از شرایط جنگی نیست، بخش دیگری از این مشکل، تحت تأثیر عدم همکاری سازمانهای مربوطه است که در سالهای گذشته بهواسطه چالشهای مختلفی که ایجاد کردند، امکان واردات مکفی مواد اولیه موردنیاز را مهیا نکردند تا حداقل، میزان ذخیره کشور در شرایط بحرانی، بیشتر باشد.
ارزهای معطل و هشدار ورشکستگی شرکتهای تأمینکننده کود
رئیس انجمن تولیدکنندگان کود کشور مهمترین محدودیتهای اعمالشده از سوی سازمانهای دولتی در تأمین کود را در وهله نخست مربوط به روند ثبت سفارش دانست و اذعان کرد: مورد دوم، مسائل و مشکلات مربوط به تخصیص ارز بوده است؛ هنوز ما شرکتهایی داریم که منتظر دریافت ارز هستند.
بهعنوانمثال شرکتهایی وجود دارد که سه سال پیش، ارز 28 هزار و 500 تومانی به مواد اولیه آنها تعلق میگرفت. این شرکتها مواد اولیه خود را با اعتبار خود به کشور وارد و پس از تولید، به فروش رساندهاند، بااینحال پس از گذشت حدود 3 سال هنوز ارز آن را دریافت نکردهاند و اعتبار این شرکتها نیز به دلیل پرداخت نشدن تعهدات مالی، نزد فروشنده خارجی کاهش یافته است.
وی درباره رقم دقیق مطالبه انجمن گفت: میزان مطالبات انجمن تولیدکنندگان کود ایران مبلغی ناچیز و کمتر از پنج میلیون دلار است. از سال 1402 طی جلساتی که در انجمن با معاون وقت وزیر داشتهایم، عنوان کردیم که ارز ترجیحی 28 هزار و 500 تومانی را نمیخواهیم، بااینحال همواره بر این موضوع تأکید کردهایم که ارز کالاهایی که پیش از حذف ارز ترجیحی به کشور وارد شدهاند، میبایست پرداخت شود تا شرکتهای تولیدکننده متضرر نشوند.
اعضای انجمن که شامل حدود 200 شرکت هستند، با استفاده از اعتبار خود، کالاها را بدون دریافت ارز، وارد کردند و پس از ترخیص، تولید خود را انجام دادند و بر مبنای همان ارز 28 هزار و 500 تومانی به فروش رساندند. شرکتهای انجمن ما به مدت 2 سال در انتظار دریافت ارز تخصیص دادهشده برای شرکتهای خود به سر بردند، اما این اقدام انجام نگرفت و در تاریخ 8 دیماه نیز جناب آقای همتی گفتند، دیگر این ارز تخصیص داده نمیشود؛ حتی به کالاهایی که قبلاً وارد شده است!!
رقم ارز 140 هزار تومانی که اعلام شده، 5 برابر رقم پیشبینیشدهای بود که کالاهای آنها قبلاً وارد و فروختهشده و تمام برنامهریزی تولیدکنندگان بر مبنای آن انجام گرفته بود؛ مسئلهای که اگر اصلاح نشود، موجب ورشکستگی برخی شرکتها خواهد شد.
طیاری در ادامه اظهار کرد: ما کاملاً با حذف یارانههای ارزی و ریالی برای کودهای کشاورزی موافق هستیم، بااینحال، مطالبات سابق که کالاهای آن قبلاً وارد شده است، میبایست به شرکتها پرداخت شود. جدا از این مسئله، ما در دیماه سال گذشته، درگیر مشکل دیگری نیز شدیم؛ محل تأمین ارز وارداتی را از تالار اول به تالار دوم بردند.
من با آزاد شدن نرخ ارز کاملاً موافقم، اما نه برای کالایی که از 6 ماه قبل به کشور وارد شده و فروخته شده است، چراکه تحت تأثیر این تغییرات، کالایی را که با محاسبه نرخ ارز هشتاد هزار تومانی وارد و فروخته شده بود، 140 هزار تومان خریداری شد و به دنبال آن، انگیزه شرکتها برای ادامه فعالیت بسیار کاهش یافت.
خاموشی و کمبود نقدینگی؛ تولید زیر فشار انرژی
این فعال حوزه کود کشاورزی در ادامه گفتوگو به بحث تأمین انرژی اشاره کرد و افزود: سال گذشته، اغلب واحدهای ما هفتهای 3 روز و جمعاً به مدت 72 ساعت، در هفته برق نداشتند. قطعاً این موضوع که تولیدکنندگان فقط سه روز در هفته فعالیت داشته باشند، روند تولید را کُند میکند و مقدار تولید را کاهش میدهد.
وی اضافه کرد: بحث مهم دیگر مربوط به تأمین سرمایه در گردش است. دولت وعدهای را مطرح کرد، مبنی بر اینکه به دلیل بحث انتقال تالار اول به دوم، 700 همت تسهیلات بانکی برای شرکتهای واردکننده و تولیدکنندهای در نظر گرفته که سرمایه در گردش آنها تحت شعاع قرار گرفته است. بااینحال این وعده دولت نیز تا زمان این مصاحبه، تنها در حد حرف باقی ماند و هیچ تسهیلاتی به شرکتها ارائه نشد.
کشاورز در دوراهی هزینه و درآمد؛ چالش امنیت غذایی
طیاری همچنین در خصوص وضعیت کشاورزان به نگاشته گفت: ازآنجاییکه کشور ما کشوری چهارفصل است، نمیتوانیم بگوییم نیاز کشاورزان برای تأمین کود جهت کاشت محصولات به فصل خاصی محدود میشود. از سوی دیگر، برخلاف تصوری که وجود دارد، کود تنها در زمان کشت محصول استفاده نمیشود بلکه طی فرآیند داشت نیز مصرف میشود. امسال یک اتفاق خوب در این حوزه افتاد و آن حذف یارانههای ارزی و ریالی بود. این موضوع برای هر بخشی که اتفاق بیفتد، بسیار خوب است؛ به شرطی که درست اجرا شود.
ما حذف یارانه ریالی را به فال نیک میگیریم، به شرط آنکه دولت قیمت خریدهای تضمینی از کشاورز را نیز بالا ببرد تا استفاده کود در چرخه کشاورزی کاهش نیابد. بهعنوانمثال پس از حذف یارانههای ریالی و در شرایطی که قیمت کود یارانهای نیز چندین برابر شده است، قیمت محصولی مانند گندم میبایست متناسب با این افزایش قیمت، بالا رود. ما سالها این خواسته را مطرح کردهایم تا یارانه از بخش عرضه کود برداشته شود و برمبنای عملکرد کشاورزان، به خودشان داده شود.
بهعبارتدیگر به جای آنکه کود با ارزش 6 میلیون تومان را بهصورت یارانهای به مبلغ 1 میلیون تومان به کشاورز دهیم، محصولات کشاورزیاش را با قیمت بالاتری خریداری کنیم.
راهحل پیشنهادی؛ نیاز به شبکه ملی آموزش کشاورزی
رئیس انجمن تولیدکنندگان کود کشور ضمن ارائه راهکار پیشنهادی خود، خاطرنشان کرد: یک شبکه تلویزیونی اختصاصی با محوریت کشاورزی جهت تبیین سیاستهای دولت در این حوزه و همچنین آموزش و اطلاعرسانی موضوعات کشاورزی میتواند بسیار راهگشا باشد.
تمامی مشاغل و حرفههای وابسته به کشاورزی، ازجمله تولیدکنندگان نهادهها، صنعتگران ماشینآلات کشاورزی و بستهبندی، کشاورزان و بهطور کل صنایع بالادستی و پاییندستی بتوانند در این شبکه تولید محتوای آموزش و تبلیغی داشته باشند. متأسفانه آموزشهای بخش دولتی و خصوصی به کشاورزان کافی نیست و اطلاعات فعالان در این حوزه، تنها بهواسطه تجربیات خودشان به دست آمده و منابع موثق قابلاتکا برای کشاورزان بسیار کم هستند.
این اقدام برای کشورمان بسیار لازم و ضروری است، زیرا بخش عمدهای از نیاز غذایی مردم ایران از طریق کشاورزی تأمین میشود و محصولات کشاورزی نیز برای تأمین نیاز غذایی جمعیت 90 میلیون نفری به کود نیاز دارند. چنانچه دولت آموزشهای موردنیاز در این حوزه را به کشاورز ارائه ندهد، در آینده با چالشهای بسیار زیادی مواجه خواهیم شد.
وی در پایان به گشودن درهای صادرات کود به کشورهای دیگر، به عنوان راهکار پیشنهادی دوم اشاره کرد و گفت: آزادسازی صادرات کود، ضمن ارتقای کیفیت کودهای تولیدی کشور، ارزآوری قابلتوجهی نیز در پی خواهد داشت.
