ازبکستان و کریدورهای شمالی؛ دو مسیر برای بازآرایی زنجیره تأمین خوراک
صنعت خوراک ایران تا چه اندازه در برابر تکانه‌های ژئوپلیتیک تاب‌آوری دارد؟
صنعت خوراک دام، طیور و آبزیان ایران در شرایطی با چالش‌های تأمین نهاده، محدودیت نقدینگی و افزایش هزینه‌های تولید روبه‌رو شده است که تداوم فعالیت این صنعت، نقشی مستقیم در پایداری تولید محصولات پروتئینی و امنیت غذایی کشور دارد. در این میان، اصلاح سازوکارهای تأمین مالی، تنوع‌بخشی به مسیرهای واردات و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند به کاهش ریسک‌های زنجیره تأمین کمک کند.
مجید موافق قدیری، رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران، در گفت‌وگو با نگاشته، ضمن تشریح مهم‌ترین چالش‌های این صنعت، بر ضرورت ایجاد سازوکار پایدار تأمین نهاده و سرمایه در گردش، پیش‌بینی‌پذیر شدن سیاست‌های اقتصادی و توسعه همکاری‌های تجاری و فنی با کشورهای منطقه تأکید کرد.
پایداری تأمین و نقدینگی؛ گلوگاه اصلی صنعت خوراک
موافق قدیری با اشاره به چالش‌های صنعت خوراک دام، طیور و آبزیان اظهار کرد: امروز مسائل این صنعت دیگر صرفاً به مشکلات درون‌صنفی محدود نیست، بلکه مستقیماً با امنیت غذایی و قدرت خرید مردم ارتباط دارد. کاهش قدرت خرید و مصرف محصولات پروتئینی، ناپایداری در تأمین به‌موقع نهاده‌های دامی، دشواری دسترسی به ارز، افزایش هزینه‌های مالی و حمل‌ونقل، کمبود نقدینگی و کاهش قدرت خرید فعالان زنجیره تولید، از مهم‌ترین چالش‌های این بخش به شمار می‌روند.
وی با بیان این‌که خوراک سهم قابل‌توجهی از هزینه تولید محصولات پروتئینی را تشکیل می‌دهد، افزود: هرگونه اختلال در تأمین یا افزایش قیمت نهاده‌ها و مواد اولیه تولید خوراک، با وقفه‌ای زمانی در قیمت تمام‌شده مرغ، تخم‌مرغ، گوشت، شیر و محصولات شیلاتی منعکس می‌شود.
رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران ادامه داد: مسئله امروز را نباید صرفاً با عنوان کمبود نهاده‌های دامی توضیح داد. ممکن است در مقطعی موجودی فیزیکی نهاده در بنادر و انبارها قابل‌قبول باشد، اما چنانچه فرآیند ثبت سفارش، تخصیص ارز، خرید خارجی، حمل، ترخیص و توزیع به‌صورت مستمر انجام نشود، این موجودی نمی‌تواند استمرار تولید در ماه‌های آینده را تضمین کند. صنعت دام و طیور صنعتی با مصرف روزانه است و تأمین خوراک آن را نمی‌توان مانند کالایی با مصرف مقطعی مدیریت کرد.
موافق قدیری با اشاره به فاصله ظرفیت اسمی و تولید واقعی در صنعت خوراک کشور گفت: بخش قابل‌توجهی از ظرفیت کارخانه‌های خوراک دام به دلیل کاهش تقاضا، مشکلات نقدینگی و اختلال در گردش سرمایه بلااستفاده مانده است؛ موضوعی که هم برای اقتصاد محصولات پروتئینی و هم برای امنیت غذایی و تاب‌آوری کشور هشداردهنده است.
وی تصریح کرد: اگر بخواهم مسئله را در یک جمله خلاصه کنم، گلوگاه اصلی این صنعت، پایداری تأمین کالا و تأمین مالی است، نه صرفاً کمبود فیزیکی نهاده‌های دامی. باید میان داشتن کالا و دسترسی پایدار به کالا با قیمت اقتصادی تفاوت قائل شد. ممکن است نهاده در بندر وجود داشته باشد، اما اگر تولیدکننده، نقدینگی لازم برای خرید آن را نداشته باشد، کالا به‌موقع وارد چرخه تولید نخواهد شد.
تغییر سیاست ارزی بدون ابزار مالی متناسب
رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران با اشاره به فشار نقدینگی ناشی از تغییر سیاست‌های ارزی اظهار کرد: در ماه‌های گذشته، کاهش شدید نقدینگی پس از حذف ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی و باقی‌ماندن حجم قابل‌توجهی از کالا در بنادر مطرح شده است. این وضعیت نشان می‌دهد ارز، واردات، لجستیک، ترخیص، نقدینگی و توزیع اجزای یک زنجیره به‌هم‌پیوسته‌اند و باید هماهنگ با یکدیگر عمل کنند.
وی افزود: پس از تغییرات سیاست ارزی، فشار نقدینگی بر صنعت افزایش یافته است. اگر دولت سیاست جدیدی را اجرا می‌کند، باید ابزارهای تأمین مالی متناسب با آن را نیز فراهم کند. نمی‌توان از تولیدکننده انتظار داشت نهاده را با قیمت‌ها و شرایط جدید تهیه کند، اما ابزارهای مالی همچنان بر مبنای شرایط سال‌های گذشته باقی بمانند.
به گفته موافق قدیری، ارز، نقدینگی و سیاست‌گذاری اقتصادی سه ضلع یک مسئله واحد هستند و حل یکی از آن‌ها بدون توجه به دو ضلع دیگر، مشکل صنعت را به‌صورت پایدار برطرف نمی‌کند.
مطالبه صنعت؛ سیاست‌گذاری شفاف و تأمین مالی پایدار
موافق قدیری با تشریح مهم‌ترین مطالبات فعالان صنعت خوراک دام، طیور و آبزیان از دولت گفت: مهم‌ترین مطالبه ما، پیش‌بینی‌پذیر شدن محیط کسب‌وکار و ایجاد سازوکاری پایدار برای تأمین نهاده و سرمایه در گردش صنعت است. تولیدکننده بیش از هر چیز به پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد. اگر بداند مواد اولیه موردنیازش چه زمانی، از چه مسیری و با چه هزینه‌ای تأمین می‌شود، می‌تواند برای تولید، قیمت‌گذاری و سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی کند.
وی ادامه داد: اقدام فوری دولت باید ایجاد سازوکاری منسجم برای تأمین مالی زنجیره دام، طیور و آبزیان باشد؛ سازوکاری که در آن بانک مرکزی، وزارت جهاد کشاورزی، شبکه بانکی و بخش خصوصی نقش مشخصی داشته باشند. انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران نیز از دو سال پیش اقداماتی را در این زمینه آغاز کرده و آمادگی دارد تجربه و پیشنهادهای خود را با دولت به اشتراک بگذارد.
موافق قدیری تأکید کرد: فرآیند تخصیص ارز و ترخیص نهاده‌ها نیز باید از حالت مقطعی و واکنشی خارج شود. صنعت نباید هرچند ماه یک‌بار با بحران تأمین نهاده مواجه شود و پس از بروز مشکل، دستگاه‌های مختلف برای مدیریت شرایط وارد عمل شوند.
وی افزود: صنعت خوراک دام ایران به دنبال امتیاز ویژه نیست؛ حداقل درخواست بخش خصوصی، سیاست‌گذاری پایدار، شفاف و قابل‌پیش‌بینی است. هرچه امکان پیش‌بینی شرایط اقتصادی بیشتر شود، هزینه ریسک تولید کاهش می‌یابد و آثار مثبت آن درنهایت به مصرف‌کننده و کل اقتصاد منتقل خواهد شد.
ازبکستان؛ فرصتی برای توسعه تجارت و سرمایه‌گذاری مشترک
رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران در ادامه، سفر اخیر هیئت ایرانی به ازبکستان را فراتر از یک سفر تجاری دانست و گفت: این سفر را باید در چارچوب تلاش برای ایجاد زنجیره‌های جدید همکاری در حوزه کشاورزی و صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ارزیابی کرد.
به گفته وی، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این سفر، امضای سه تفاهم‌نامه میان انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران و تشکل‌ها و نهادهای تخصصی ازبکستان در حوزه‌های شیلات، دام‌پروری و صنایع غذایی بود. این توافق‌ها موضوعاتی مانند تجارت خوراک دام و طیور، کنسانتره و مکمل‌های خوراک آبزیان، انتقال فناوری، تجهیز واحدهای تولیدی و سرمایه‌گذاری مشترک را پوشش می‌دهند.
موافق قدیری با اشاره به ظرفیت‌های دو کشور افزود: ازبکستان در تولید دانه‌های روغنی، غلات، محصولات جانبی کشاورزی و برخی نهاده‌ها ظرفیت قابل‌توجهی دارد. در مقابل، شرکت‌های ایرانی نیز در زمینه فناوری تولید خوراک، تجهیزات، دانش فنی و مدیریت زنجیره‌های تولید محصولات پروتئینی از توانمندی‌های ارزشمندی برخوردارند.
وی تصریح کرد: هدف ما صرفاً جابه‌جایی چند محموله کالا میان دو کشور نیست، بلکه حرکت از تجارت صرف به سمت تولید مشترک، انتقال فناوری، سرمایه‌گذاری مشترک و اتصال زنجیره‌های تولید را دنبال می‌کنیم. همکاری در حوزه خوراک دام و طیور، خوراک آبزیان، غلات، سبوس، کنجاله پنبه‌دانه و سایر محصولات جانبی کشاورزی ازبکستان، در کنار صادرات دانش فنی، تجهیزات و فناوری ایرانی، می‌تواند زمینه‌ساز همکاری بلندمدت باشد.
رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران خاطرنشان کرد: اگر این تفاهم‌نامه‌ها به قراردادهای اجرایی تبدیل شوند، ازبکستان می‌تواند علاوه بر بازار صادراتی، به شریکی برای سرمایه‌گذاری و تولید مشترک شرکت‌های ایرانی با هدف عرضه محصولات به کشورهای منطقه تبدیل شود.
کریدورهای شمالی؛ ضرورتی برای تنوع‌بخشی به تأمین نهاده
موافق قدیری در بخش دیگری از این گفت‌وگو، توسعه مسیرهای شمالی و مبادی ورودی ریلی و زمینی را یکی از الزامات تقویت امنیت تأمین نهاده‌های دامی دانست و اظهار کرد: باید به این مسیرها نگاهی راهبردی داشته باشیم. مسیر شمال نباید صرفاً جایگزینی برای زمان اختلال در مسیر جنوب باشد، بلکه باید به یکی از اجزای دائمی و متنوع زنجیره تأمین نهاده‌های دامی و مواد اولیه کشور تبدیل شود.
وی با اشاره به ظرفیت کشورهای شمالی، به‌ویژه روسیه و قزاقستان، در تأمین غلات و برخی نهاده‌های موردنیاز صنعت خوراک افزود: انتقال بخشی از واردات از این مسیرها می‌تواند در شرایط مناسب، هزینه حمل‌ونقل و زمان دسترسی را کاهش دهد و ریسک تمرکز واردات در یک مسیر را محدود کند.
موافق قدیری ادامه داد: توافق‌های لجستیکی جدید، ازجمله همکاری با قزاقستان برای ایجاد ظرفیت‌های ترمینالی و تسهیل دسترسی مستقیم‌تر به نهاده‌ها، می‌تواند در کاهش واسطه‌گری و هزینه تمام‌شده مؤثر باشد. البته توسعه این مسیرها به تکمیل زیرساخت‌های بندری، ریلی و جاده‌ای، افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری، تسهیل فرآیندهای گمرکی و از همه مهم‌تر، برنامه‌ریزی منظم برای واردات نیاز دارد.
وی با تأکید بر این‌که امنیت غذایی با اتکا به یک مسیر تأمین محقق نمی‌شود، گفت: تنوع‌بخشی به مسیرها و منابع تأمین، قدرت تاب‌آوری زنجیره خوراک دام، طیور و آبزیان را افزایش می‌دهد. هرچه وابستگی کشور به یک بندر، یک کشور یا یک مسیر کمتر باشد، امکان مدیریت اختلالات نیز بیشتر خواهد شد.
رئیس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران در پایان خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم سه اقدام را هم‌زمان پیش ببریم، یعنی مبادی تأمین را متنوع کنیم، کریدورهای شمالی را توسعه دهیم و سازوکاری پایدار برای تأمین ارز و سرمایه در گردش ایجاد کنیم، می‌توانیم بخش مهمی از ریسک‌های کنونی صنعت خوراک دام را مدیریت کنیم؛ اقدامی که درنهایت به پایداری تولید محصولات پروتئینی و تقویت امنیت غذایی کشور کمک خواهد کرد.
