تغییرات اقلیمی و چالشهای واردات غلات به ایران: راهکارهای مقابله با ناامنی غذایی
یادداشتی از شریف نظاممافی
تشدید انتشار گازهای گلخانهای و به تبع آن، گرمایش جهانی به پدیده تغییر اقلیم و تبعات گسترده بر بخشهای مختلف اکوسیستم منجر شده است. این تبعات در بسیاری از نقاط جهان، ازجمله ایران، تأثیرات زیانباری بر منابع طبیعی و کشاورزی به دنبال داشته است. بر این اساس، با توجه به تغییرات اقلیمی در جهان و تأثیر آن، بهویژه بر میزان کشت غلات در کشورهای عمده صادرکننده این کالای استراتژیک، کشورهای وابسته به واردات غلات، همچون ایران و بسیاری از کشورهای خاورمیانه، باید راهبردهایی برای کاهش ریسکهای مرتبط با تغییرات اقلیمی اتخاذ کنند.
شریف نظاممافی، مدیر اجرایی کنفرانس iranGrain و رئیس اتاق بازرگانی ایران و سوئیس در یادداشتی درباره تأثیر تغییرات اقلیمی بر میزان تولید غلات در جهان و راهکارهای دولتها برای مقابله با کمبود غلات و امنیت غذایی توضیحاتی ارائه داده است.
چالشهای امنیت غذایی در کشورهای واردکننده غلات
از یکسو، کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) مانند ایران بهشدت به واردات غلات برای تأمین نیازهای امنیت غذایی خود وابستهاند. از سوی دیگر، به دلیل ناپایداری اقلیمی در کشورهای عمده تولیدکننده غلات مانند روسیه، برزیل و اوکراین، با تشدید تغییرات اقلیمی و بروز پدیدههای هوایی شدیدتر شاهد کاهش تولیدات کشاورزی در این کشورها هستیم. به همین دلیل، کشورهای MENA به وضعیت خطرناکی کشیده میشوند که امنیت غذایی و ثبات اقتصادی آنها را تهدید میکند.
تغییرات اقلیمی موجب بروز خشکسالیها، سیلابهای شدیدتر، تغییر الگوهای بارش و دیگر شرایط نامساعد میشود. برداشت ضعیف در هر یک از این کشورها ممکن است به افزایش ناگهانی قیمتها و محدودیت عرضه در بازار جهانی منجر شود. چنین سناریوهایی میتواند هزینههای واردات کشورهایی مانند ایران را افزایش دهد و به این ترتیب فشار زیادی به بودجه ملی وارد شود که ممکن است به افزایش ناامنی غذایی و ناآرامیهای اجتماعی دامن بزند.
تنوع بخشیدن به منابع غلات؛ راهکار کشورهای MENA برای مقابله با انواع تنشها
تولید غلات در کشورهای صادرکننده همچون برزیل تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار دارد. بهویژه در برزیل، تولید سویا و ذرت بهشدت از شرایط جوی متاثر است. هنگامی که کشورهای MENA به برزیل برای پر کردن خلأ ناشی از کمبودها در روسیه و اوکراین تکیه میکنند، هرگونه کاهش تولید به دلیل شرایط اقلیمی میتواند زنجیرههای تأمین موجود را مختل کند.
نخستین اثر اختلالات زنجیره تأمین بر حوزه لجستیک نمایان خواهد شد. تأخیر در حملونقل یا کمبود عرضه میتواند به کمبودها و افزایش قیمتها منجر شود. همچنین، عدم قطعیت در خصوص عرضه غلات ممکن است سبب خریدهای اضطراری کشورهای MENA شود که این خود باعث افزایش بیشتر قیمتها و پیچیدگی وضعیت خواهد شد. علاوه بر این، تنشهای سیاسی و آسیبپذیریها در این مناطق میتواند با کمبود مواد غذایی تشدید شود و بیثباتی و ناآرامیهای بیشتری را رقم بزند. لذا تنها راهکار کشورهای MENA برای مقابله با این خطرات، تنوع بخشیدن به منابع غلات و جلوگیری از وابستگی به تعداد محدودی از تأمینکنندگان است.
تأثیر موجهای گرمایی بر تولید گندم، ذرت و سویا
یکی از اثرات عمده موجهای گرمایی بر تولید غلات در کشورهای روسیه، برزیل و اوکراین، فشار فیزیولوژیکی است که بر محصولات وارد میآید. هر یک از این غلات دارای آستانه دمایی خاصی هستند که رشد بهینه را تعیین میکنند. بهطور مثال، گندم و جو در مراحل گلدهی خود حساسیت زیادی به گرما دارند. دمای بالاتر ممکن است سبب استرس حرارتی شود که به گلدهی ناقص و کاهش تشکیل دانهها منجر میگردد. در ذرت، دمای بالای هوا در دوران گردهافشانی میتواند بهشدت تعداد دانهها را کاهش دهد و به کاهش عملکرد محصول منجر شود. بهطور مشابه، سویا در برابر گرما در دورههای بحرانی رشد حساس است؛ گرمای بیشازحد میتواند مانع توسعه غلافها و پر شدن دانهها شود که درنهایت به کاهش بهرهوری کلی منجر میشود. بنابراین، موجهای گرمایی طولانی میتواند بهطور قابلتوجهی خروجی موردانتظار این محصولات اساسی را کاهش دهد.
گفتنی است تأثیر گرما بر محصولات تنها به کاهش عملکرد محدود نمیشود، بلکه بر کیفیت غلات برداشتشده نیز اثرگذار است. دمای بالاتر میتواند بر محتوای مواد مغذی و بر درجه غلاتی مانند گندم و ذرت تأثیر بگذارد. برای نانوایان و تولیدکنندگان غذا، گندم با کیفیت پایین به دلیل استرس حرارتی ممکن است به معنی کیفیت نامطلوب آرد باشد که به زیانهای اقتصادی و تأثیر بر فرآیندهای تولید غذا منجر میشود. بهطورمثال سویایی که تحت گرمای شدید برداشت میشود، ممکن است محتوای روغن کمتری داشته باشد که بر قیمتها و میزان فرآوری تأثیر میگذارد.
سناریوهای ایران برای مقابله با تغییرات اقلیمی و چالشهای واردات
بخش کشاورزی ایران، بهویژه تولید غلات آن، به دلیل تغییرات اقلیمی، کمبود منابع و وابستگی به واردات با چالشهای عمدهای مواجه است؛ بنابراین غلاتی مانند گندم و برنج از طریق کانالهای دولتی یا با یارانه وارد کشور میشود. بهرهمندی از پیشبینیهای اقلیمی و استراتژیهای پیشگیرانه میتواند نقشی حیاتی در ارتقای امنیت غذایی، صرفهجویی در ارز خارجی و بهبود کیفیت محصولات غلات وارداتی ایفا کند.
استفاده از پیشبینیهای اقلیمی اطلاعات ارزشمندی درباره تغییرات دما و بارش ارائه میدهد. با استفاده از مدلهای پیشرفته هواشناسی، کشاورزی ایران میتواند برای شرایط متغیر که تهدیدی برای تولید داخلی است، بهتر آماده شود. بهعنوان مثال، پیشبینیهای دقیق میتواند به کشاورزان کمک کند تا زمانهای کاشت را بهینه سازند و آبیاری را بهطور مؤثرتری مدیریت کنند و انواع مقاوم به تغییرات اقلیمی را انتخاب نمایند. این اقدامات میتواند به تولید بیشتر غلات داخلی منجر شده و وابستگی به واردات را کاهش دهد.
علاوه بر این، سیاستهای دولتی مبتنی بر این پیشبینیها میتواند تصمیمات وارداتی را به شکل بهتری تسهیل کند. با پیشبینی کاهش تولید غلات داخلی بهدلیل وضعیت بد آبوهوایی، دولت میتواند واردات را بهطور مؤثری برنامهریزی کرده و غلات با کیفیت را در زمان مناسب خریداری کند تا از خریدهای اضطراری و گران جلوگیری شود.
مصداقهای تاریخی از اثرات تغییرات اقلیمی بر بازار غلات
در تابستان ۲۰۱۰، یک خشکسالی ناگهانی و شدید همراه با موج گرما بخش وسیعی از غرب روسیه را درگیر کرد، بهویژه در زمان حساس گلدهی گندمهای زمستانه و بهاره. این پدیده باعث کاهش بیش از ۷۰٪ عملکرد گندم در مناطق اصلی تولید و کاهش ۲۰ میلیون تنی در تولید کل شد. در پی آن، دولت روسیه صادرات گندم را ممنوع کرد. این اتفاق، همراه با مشکلات تولید در سایر نقاط جهان، منجر به کاهش ذخایر جهانی و افزایش شدید قیمت گندم شد. افزایش قیمتها فشار اقتصادی بر بسیاری از کشورها وارد کرد و در برخی مانند مصر و موزامبیک باعث ناآرامیهای اجتماعی شد.
در سال ۲۰۲۳، آرژانتین با بدترین خشکسالی در بیش از ۶۰ سال گذشته مواجه شد که ضربه بزرگی به اقتصاد و کشاورزی این کشور وارد کرد. تولید سویا و ذرت بهشدت کاهش یافت و پیشبینی تولید سویا به ۲۷ میلیون تن رسید، که پایینترین سطح از ابتدای قرن محسوب میشود. این خشکسالی بیسابقه موجب زیان حدود ۱۴ میلیارد دلاری برای کشاورزان و کاهش ۵۰ میلیون تنی در مجموع تولید غلات (سویا، ذرت و گندم) شد. این بحران همچنین توافقات اقتصادی آرژانتین با صندوق بینالمللی پول (IMF) را در معرض خطر قرار داده و ترس از ناتوانی در پرداخت بدهیها را افزایش داده است.
در ماه اوت ۲۰۲۲، بارش بیسابقه موسمی منجر به یکی از شدیدترین سیلهای تاریخ پاکستان شد که حدود ۳۳ میلیون نفر را در سراسر کشور تحت تأثیر قرار داد. این سیل بهویژه در دشت حاصلخیز سند، که یکی از مهمترین مناطق کشاورزی کشور است، آسیبهای گستردهای به محصولات کشاورزی وارد کرد و خطر ناامنی غذایی را افزایش داد.
بر اساس تحلیل تصاویر ماهوارهای، ۲.۵ میلیون هکتار از اراضی استان سند دچار آبگرفتگی شدند که از این میزان، ۱.۱ میلیون هکتار زمینهای کشاورزی بود. در مجموع، حدود ۵۷٪ از کل اراضی زراعی سند (۲.۸ میلیون هکتار) تحت تأثیر سیل و بارشهای شدید قرار گرفتند. برآوردها نشان داد که تولید پنبه ۸۸٪، برنج ۸۰٪ و نیشکر ۶۱٪ کاهش یافته است. این کاهش شدید در تولید برنج باعث شد پاکستان که یکی از صادرکنندگان اصلی برنج است، برای اولینبار در سالهای اخیر به واردات برنج روی آورد. این مسئله، با افزایش تقاضای جهانی، منجر به بالا رفتن قیمت برنج در بازارهای جهانی شد و فشار مضاعفی به کشورهای واردکننده وارد کرد.
در سالهای اخیر، تاریخ کاشت ذرت و سویا در آمریکا بهطور چشمگیری به اوایل فصل منتقل شده است، اما این روند همیشه بدون ریسک نیست. سرمای دیررس در بهار، بهویژه در سال ۲۰۲۱، تهدیدی جدی برای محصولاتی بود که زودتر از معمول کاشته شده بودند. در حالی که کاشت زودهنگام باعث افزایش عملکرد بالقوه محصولات میشود، سرمای ناگهانی میتواند به گیاهان جوان آسیب زده و روند رشد را مختل کند. چنین اختلالاتی در رشد اولیه، همراه با بارندگیهای نامنظم، موجب تأخیر در رشد و کاهش کیفیت محصول شده و به نوسانات قابلتوجهی در بازارهای جهانی ذرت و سویا منجر شدهاند. این نوسانات تأثیر مستقیمی بر قیمتها و چشمانداز تجاری محصولات کشاورزی در سطح بینالمللی داشته است.
خشکسالی شدید ایران در سال 2021 که بدترین خشکسالی 50 سال اخیر کشور بود، باعث کاهش 30 درصدی تولید گندم داخلی شد. این کاهش تولید، ایران را مجبور به افزایش واردات گندم به میزان بیسابقه 8 میلیون تن در سال جاری کرد، در حالی که واردات گندم ایران در پنج سال گذشته به طور متوسط سالانه حدود یک میلیون تن بوده است. این افزایش واردات همزمان با بالا بودن قیمت جهانی غلات و مشکلات اقتصادی ناشی از تحریمها و پاندمی کرونا، فشار زیادی بر منابع مالی کشور وارد کرده است.
