افشای بندهای پنهان قراردادهای غلات؛ الزامات کیفی و بازرسی ریسک‌محور برای خریداران

بازرسی غلات به‌عنوان یکی از حساس‌ترین حلقه‌های زنجیره تأمین مواد غذایی، نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت، امنیت غذایی و پایداری تجارت بین‌المللی دارد. با توجه به آنکه بیش از نیمی از غلات مصرفی کشورها از مسیر تجارت جهانی تأمین می‌شود، کنترل کیفی و کمی این محموله‌ها در مبدأ و مقصد به استانداردسازی دقیق، روش‌های نمونه‌برداری علمی و تطابق کامل با الزامات بین‌المللی نیاز دارد. کوچک‌ترین انحراف در فرآیند نمونه‌برداری، تحلیل آزمایشگاهی یا مستندسازی نتایج، می‌تواند منجر به اختلافات تجاری، تغییر ارزش اقتصادی محموله، یا حتی تهدید سلامت مصرف‌کنندگان شود.

بنابراین امروزه با افزایش حجم واردات، طولانی‌شدن زمان ترخیص و حساسیت بالای بازارهای مصرف، نیاز به یک نظام بازرسی یکپارچه، ریسک‌محور و مبتنی بر فناوری‌های نوین بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.

به همین بهانه با خانم رنجبر، مدیر بازرسی محصولات کشاورزی شرکتISQI به گفت‌وگو پرداختیم تا چالش‌های فرآیند بازرسی غلات در مبدا و مقصد و استانداردهای نمونه‌برداری را بررسی کنیم.

خانم زنجبر در ابتدا به مقوله چالش فنی تجار ایرانی در بازرسی غلات وارداتی از کشورهایی نظیر روسیه و قزاقستان پرداخت و تصریح کرد: بزرگترین چالش فنی، تفاوت در درک و اجرای الزامات استاندارد ملی ایران در آزمایشگاه‌های مبدأ است. بسیاری از آزمایشگاه‌های خارج از کشور از استانداردهای محلی نظیر GOST استفاده می‌کنند که در برخی شاخص‌ها با استاندارد ملی ایران تفاوت دارد. از آنجا که ترجمه رسمی و واحدی از استانداردهای ملی ایران برای استفاده بین‌المللی منتشر نشده، این موضوع موجب اختلاف نتایج آزمون و ایجاد دشواری در تطبیق آنها در مقصد می‌شود.

علاوه بر این، تاخیر در تخصیص ارز و رسوب محموله‌ها در بنادر، تغییر در ویژگی‌های کیفی غلات نظیر رطوبت، رشد قارچ و افت کیفیت فیزیکی را به دنبال دارد. از سوی دیگر، کاهش موجودی رسوبی با وجود افزایش واردات نشان‌دهنده خروج بخشی از کالا از مسیر رسمی است.

وی افزود: در همین رابطه، شرکت‌های بازرسی برای مقابله با این چالش‌های فنی راهکارهایی همچون انتشار ترجمه رسمی استانداردهای ملی، الزام آزمایشگاه‌های مبدأ به رعایت الزامات ایران یا استانداردهای معادل بین‌المللی، اجرای بازرسی پیش از حمل (PSI) طبق GAFTA، نمونه‌برداری مجدد از کالاهای رسوب‌کرده و اتصال سامانه‌های گمرک، بازرسی و بانک مرکزی برای رهگیری و شفاف‌سازی محموله‌ها را پیشنهاد می‌دهند.

رسیدن به نتیجه قابل اعتماد در بازرسی غلات مستلزم چیست؟

رنجبر در پاسخ به این سوال که چگونه می‌توان اطمینان یافت عملیات نمونه‌برداری در مبدأ و مقصد یکسان انجام می‌شود، گفت: به دلیل تفاوت نوع کشتی‌ها، تجهیزات تخلیه و شرایط عملیاتی بنادر، اجرای یکسان نمونه‌برداری در مبدأ و مقصد همواره ممکن نیست. در روسیه و قزاقستان غالباً از تجهیزات مکانیزه مانند هاپر یا مکنده استفاده می‌شود؛ در حالی که در بنادر ایران ابزار و شیوه تخلیه لزوماً مشابه نیست.

برای حفظ یکنواختی، لازم است نمونه‌برداری دینامیک طبق مقررات GAFTA و استاندارد ملی انجام شود. در صورت تفاوت شرایط فنی، افزایش دفعات نمونه‌برداری، انتخاب نقاط بیشتر از لایه‌های مختلف محموله، و ثبت دقیق روش و تجهیزات، نمایه آماری قابل اعتمادی از کل محموله ایجاد می‌کند.

در بنادر شمالی، محدودیت ظرفیت تخلیه و شرایط آب‌وهوایی باعث کندی عملیات و افزایش احتمال تغییر کیفیت می‌شود. در بنادر جنوبی نیز حجم بالای واردات و کمبود فضای استاندارد سیلو از چالش‌های اصلی است. بنابراین اجرای بازرسی مرحله‌ای، کنترل رطوبت و دما با تجهیزات پرتابل و نمونه‌برداری مجدد در صورت تأخیر تخلیه ضروری است.

چند توصیه به واردکنندگان غلات

وی در ادامه به تشریح بندهای مغفول در قراردادهای غلات وارداتی پرداخت و گفت: در بسیاری از قراردادها، مواردی چون مرجع تعیین کیفیت (مبدأ یا مقصد)، حدود مجاز رطوبت و آلودگی، روش نمونه‌برداری و شرایط نگهداری نمونه‌ها دقیقاً ذکر نمی‌شود؛ در حالی که این بندها نقش تعیین‌کننده‌ای در حل اختلافات دارند.

لذا پیشنهاد می‌شود در قراردادها، مرجع نمونه‌برداری مطابق GAFTA و استاندارد ملی ایران مشخص شود، حدود مجاز پارامترهای کیفی به‌صورت عددی قید گردد و مسئولیت تغییر کیفیت در دوره نگهداری طولانی به‌طور شفاف میان خریدار و فروشنده تقسیم شود.

چالش اصلی در اندازه‌گیری آرسنیک چیست؟

مدیر بازرسی محصولات کشاورزیISQI در بخش دیگر گفت‌وگو درباره آزمون آرسنیک برنج اظهار کرد: اختلاف در روش‌های تحلیلی بین آزمایشگاه‌ها، چالش اصلی در اندازه‌گیری آرسنیک است. استفاده از روش‌های استاندارد مانند ICP-MS یا AAS مطابق استاندارد ملی ایران و Codex ضروری است.

برای کنترل اختلاط، نمونه‌برداری پیوسته هنگام بارگیری و استفاده از آزمون‌های سریع کیفیت مؤثرترین اقدام است. در صورت مشاهده تفاوت در کیفیت یا منشأ، مشخصات محموله باید در گزارش نهایی اصلاح و به خریدار اعلام شود. در موارد حساس نیز می‌توان از روش‌های مولکولی مانند DNA fingerprinting برای تعیین اصالت محموله استفاده کرد.

بازنگری در آموزش و اعتبارسنجی بازرسان؛ گامی مهمی برای اصلاح ساختاری بازرسی

وی در خاتمه با تاکید بر انجام اصلاحات بنیادین در نظام بازرسی غلات اظهار کرد: اصلاح بنیادین باید با هم‌راستاسازی استانداردهای ملی ایران با استانداردهای بین‌المللی هم‌ارز آغاز شود تا نتایج آزمون‌ها در کل زنجیره تأمین قابل استناد باشد. همچنین ایجاد نظام بازرسی ریسک‌محور، اتصال سامانه‌های گمرک، بانک مرکزی، سازمان استاندارد و سامانه تجارت، و استقرار سازوکارهای شفاف انبارداری و کنترل شرایط نگهداری ضروری است.

بازنگری در فرآیند آموزش و اعتبارسنجی بازرسان بر مبنای GAFTA و Codex نیز از اقدامات کلیدی در این اصلاح ساختاری است.

گفتنی است؛ شرکت ISQI با بیش از دو دهه تجربه در ارزیابی کیفیت، در سال‌های اخیر فعالیت گسترده‌ای در حوزه بازرسی غلات و نهاده‌های کشاورزی ایجاد کرده است. این شرکت با بهره‌گیری از نیروی متخصص، شبکه آزمایشگاهی مجهز و ارتباط مؤثر با مراجع بین‌المللی، خدمات خود را مطابق استاندارد ملی ایران، الزامات GAFTA و دستورالعمل‌های Codex ارائه می‌دهد.

تمایز ISQI در بی‌طرفی کامل، سرعت و دقت گزارش‌های فنی، پوشش کامل زنجیره بازرسی از مبدأ تا مقصد، و امکان رهگیری دیجیتال نتایج است. همچنین برخورداری از سیستم مدیریت کیفیت یکپارچه و پایش مستمر عملکرد آزمایشگاه‌های همکار موجب شده گزارش‌های این شرکت از اعتبار قابل توجهی نزد خریداران و نهادهای نظارتی برخوردار باشد.