کاهش هزینه‌های بیمه‌های باربری و مدیریت ریسک در واردات غلات به ایران

واردکنندگان غلات با چالش‌ها و ریسک‌های متعددی در زنجیره واردات مواجه هستند؛ چالش‌هایی که تأثیر قابل‌توجهی بر عملکرد و سودآوری آن‌ها دارد. ازاین‌رو، مدیریت این ریسک‌ها برای واردکنندگان غلات موضوعی حیاتی بوده و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، تحلیل بازار و استفاده از ابزارهای مالی مانند بیمه است تا از تأثیرات منفی آن‌ها کاسته شود.

در همین خصوص با توجه به نقش و اهمیت بیمه در کاهش ریسک تجار با مهرنوش شیرانی، مدیر بیمه‌های باربری، کشتی و هواپیمای بیمه تعاون به گفت‌وگو نشستیم تا ابعاد مختلف این موضوع را واکاوی نماییم.

به گفته شیرانی، واردات غلات به دلیل ماهیت این کالا، زنجیره تأمین گسترده و پیچیدگی‌های بین‌المللی با ریسک‌های متعددی روبه‌رو است؛ بنابراین بیمه‌گران به‌منظور ارزیابی و مدیریت این ریسک‌ها، آن‌ها را در چند دسته کلی موردبررسی قرار می‌دهند.

الف) ریسک‌های حمل‌ونقل و لجستیک: در فرآیند واردات، خطرات متعددی ممکن است بر کیفیت، کمیت و زمان تحویل تأثیر بگذارد.

• ریسک‌های دریایی و بندری (مانند ریسک‌های ذاتی حمل دریایی، آلودگی و فساد کالا، ریسک‌های مربوط به بندر و تخلیه بار)
• ریسک‌های حمل‌ونقل زمینی و انبارداری (خسارات ناشی از حمل داخلی مانند تصادف وسایل نقلیه، سرقت یا ریزش بار همراه است. مشکلات ذخیره‌سازی مانند خرابی دستگاه‌های تهویه، نفوذ حشرات و جوندگان، رشد کپک‌ها و افزایش دما که می‌توانند کیفیت غلات را کاهش داده و منجر به زیان مالی شوند.)

ب) ریسک‌های مالی و اعتباری : مانند نوسانات نرخ ارز، ریسک نکول و عدم پرداخت، تغییرات در سیاست‌های بانکی

ج) ریسک‌های حقوقی و مقرراتی:مانند تغییر در قوانین تجاری و تعرفه‌ای، الزامات بهداشتی و قرنطینه‌ای، اختلافات قراردادی

د) ریسک‌های بازار و اقتصادی: مانند نوسانات قیمت جهانی غلات، تغییر در الگوی مصرف و سیاست‌های دولتی

ه) ریسک‌های محیط‌زیستی و بلایای طبیعی : مانند تغییرات اقلیمی، حوادث طبیعی

وی درباره روند رسیدگی به خسارت محموله غلات در حین حمل یا بر اثر شرایط غیرمنتظره مانند طوفان یا تصادف گفت: روند رسیدگی به خسارت در چارچوب بیمه باربری یا سایر بیمه‌نامه‌های مرتبط انجام می‌شود. این روند شامل مراحل زیر است:

1. اعلام خسارت به بیمه‌گر
2. بررسی اولیه و ارزیابی خسارت
3. ارائه مدارک لازم به بیمه‌گر (Claim Documentation)
4. تعیین میزان خسارات قابل‌پرداخت
5. پرداخت خسارت
6. بازیافت خسارت از مقصر حادثه

شیرانی در پاسخ به این پرسش که برای کاهش هزینه‌های بیمه‌های باربری، آیا واردکنندگان استراتژی‌های خاصی برای نوع قرارداد حمل در دسترس دارند؟ گفت: واردکنندگان غلات برای مدیریت هزینه‌های بیمه باربری می‌توانند از استراتژی‌های مختلفی در انتخاب نوع قرارداد حمل، روش‌های پوشش بیمه‌ای و مدیریت ریسک استفاده کنند. برخی از مهم‌ترین این استراتژی‌ها عبارت‌اند از:

الف) انتخاب نوع قرارداد حمل و اثر آن بر هزینه بیمه

نوع قرارداد حمل بر مسئولیت حمل‌کننده، میزان کنترل واردکننده بر فرآیند حمل‌ونقل و درنهایت هزینه‌های بیمه تأثیر مستقیم دارد. دو نوع اصلی قرارداد حمل برای واردکنندگان غلات شامل قراردادهای CIF و FOB است که هرکدام تأثیر متفاوتی بر هزینه بیمه دارند.

مثال عملی: در یکی از پرونده‌های بیمه‌ای، واردکننده‌ای که محموله‌های غلات را تحت شرایط FOB خریداری می‌کرد، توانست با استفاده از یک بیمه‌نامه باز (Open Cover Policy) هزینه‌های بیمه‌ای خود را تا 15 درصد کاهش دهد. این بیمه‌نامه‌ها به دلیل حجم بالای بار، نرخ‌های پایین‌تری ارائه می‌دهند.

ب) انتخاب پوشش بیمه‌ای متناسب با ریسک‌های واردکنندگان غلات

بیمه‌گران معمولاً پوشش‌های خاصی برای واردکنندگان غلات ارائه می‌کنند تا از ریسک‌هایی مانند فساد کالا، تأخیر در حمل و خسارات ناشی از عوامل محیطی جلوگیری کنند. برخی مهم‌ترین این پوشش‌ها عبارت‌اند از:

ب-1- فساد کالا بر اثر شرایط جوی و رطوبت

پوشش بیمه‌ای مرتبط:  در بیمه باربری، پوشش (A) شامل آسیب‌های ناشی از فساد کالا بر اثر نشت آب دریا، رطوبت و شرایط جوی شدید است. برخی بیمه‌گران امکان افزودن پوشش خسارت ناشی از رشد قارچ‌ها و کپک‌زدگی را نیز دارند که مخصوص غلات و مواد غذایی است.

مثال عملی: در یکی از پرونده‌های خسارت، محموله‌ای از ذرت به دلیل افزایش رطوبت در کشتی و رشد آفلاتوکسین غیرقابل استفاده شد. شرکت بیمه با بررسی دقیق، خسارت واردکننده را جبران کرد، اما به دلیل عدم خرید پوشش تکمیلی، هزینه‌های ضدعفونی و امحاء کالا تحت پوشش قرار نگرفتند. این تجربه نشان می‌دهد واردکنندگان باید از پوشش‌های اضافی برای فساد کالا بهره ببرند.

ب-2- تأخیر در رسیدن محموله و تأثیر آن بر واردکنندگان

پوشش بیمه‌ای مرتبط: پوشش تأخیر در ترخیص گمرکی که برخی شرکت‌های بیمه ارائه می‌دهند.

مثال عملی: در یکی از پرونده‌های تجاری، تأخیر در تخلیه محموله سویا به دلیل طوفان در بندر مقصد موجب شد واردکننده مجبور به پرداخت 200 هزار دلار هزینه دموراژ (توقف کشتی) شود. اگر این شرکت، بیمه‌ای با پوشش تأخیر در حمل داشت، بخشی از این هزینه‌ها جبران می‌شد.

مزایا و چالش‌های فروش محصول به‌صورت CFR و C&F و FOB

شیرانی در بخش دیگر گفت‌وگو به مقوله اهمیت بیمه در مقوله فروش محصول به‌صورت CFR و C&F و FOB پرداخت و مزیت‌های هر روش را تشریح کرد.

به گفته وی در نقش مشاور بیمه‌ای، تحلیل و انتخاب روش‌های مختلف فروش به اولویت‌ها و ریسک‌های خاص واردکنندگان بستگی دارد.

الف) روش CFR و C&F

در هر دوی این روش‌ها، واردکننده مسئولیت‌های زیادی در روند حمل‌ونقل کالا و ریسک‌های مربوط به آسیب‌های احتمالی یا زیان‌های ناشی از شرایط غیرمنتظره دارد. تفاوت‌های جزئی میان CFR و C&F در برخی بازارها یا قراردادها وجود دارد، اما درهرصورت، مسئولیت هزینه‌های حمل بر عهده صادرکننده است.

• مزایا: کمترین مسئولیت بیمه‌ای برای واردکننده، پوشش بیمه‌ای در مرحله حمل از طرف صادرکننده
• چالش‌ها: عدم کنترل واردکننده بر حمل‌ونقل و بیمه، ریسک‌های غیرقابل‌پیش‌بینی

ب) روش FOB (Free on Board)

در این روش، مسئولیت حمل‌ونقل و بیمه به واردکننده منتقل می‌شود که می‌تواند کنترل بیشتری بر این فرآیندها داشته باشد.

• مزایا: کنترل بیشتر بر شرایط حمل و بیمه در نتیجه‌ی پوشش بیمه‌ای دقیق‌تر، گاه هزینه حمل و بیمه پایین‌تر
• چالش‌ها: تحمل ریسک‌های بیشتری در طول مسیر، هزینه‌های بیشتر در صورت بروز حادثه

ج) بررسی از دیدگاه بیمه‌ای: کدام روش برای واردکنندگان غلات مناسب‌تر است؟

1) درصورتی‌که واردکننده ترجیح می‌دهد ریسک‌های حمل و بیمه را به حداقل برساند، روش CFR یا C&F مناسب‌تر است؛ چراکه در این روش، واردکننده نیازی به مدیریت بیمه یا حمل کالا ندارد و مسئولیت‌های بیمه‌ای بر عهده صادرکننده است. واردکننده فقط هزینه‌های اضافی مربوط به ترخیص و واردات را پرداخت می‌کند و درنتیجه در مواجهه با ریسک‌های حمل‌ونقل و آسیب‌های ناشی از شرایط جوی، هزینه‌ها و مسئولیت‌ها کمتری متقبل می‌شود.

2) درصورتی‌که واردکننده تمایل به کاهش هزینه‌ها و کنترل بیشتر بر بیمه داشته باشد، روش FOB برای واردکننده مناسب‌تر خواهد بود. واردکننده می‌تواند به‌طور دقیق شرایط بیمه را بر اساس نیازهای خاص خود انتخاب کند و از پوشش‌های ویژه‌ای بهره‌مند شود. این پوشش‌ها می‌تواند شامل آسیب‌های ناشی از شرایط جوی، فساد کالا بر اثر تأخیرهای حمل و آلودگی باشد. چنانچه واردکننده از بیمه‌نامه مناسب و شرایط حمل‌ونقل با پوشش بیمه‌ای دقیق استفاده کند، می‌تواند در برابر ریسک‌ها محافظت بیشتری داشته باشد و درعین‌حال هزینه‌های حمل‌ونقل را به‌طور معقول کاهش دهد.

وجه تمایز هزینه بیمه غلات در بنادر شمالی و جنوبی

شیرانی در پایان ضمن بررسی تفاوت‌های هزینه بیمه غلات در بنادر شمالی و جنوبی خاطرنشان کرد: هزینه بیمه غلات در بنادر شمالی و جنوبی ممکن است تفاوت‌هایی داشته باشد.

الف) شرایط جوی و ریسک‌های محیطی:

بنادر جنوبی (مانند بندرعباس): این بندرها تحت تأثیر آب‌وهوای گرم و مرطوب با افزایش ریسک‌های مربوط به فساد و آلودگی غلات همراه هستند.

بنادر شمالی (مانند بندر انزلی): بنادر شمالی در مناطق با آب‌وهوای سردتر و مرطوب‌تر قرار دارند و ممکن است غلات در معرض ریسک‌هایی مانند یخ‌زدگی یا آلودگی قرار بگیرند که می‌تواند بر هزینه بیمه تأثیرگذار باشد.

ب) نوع حمل‌ونقل و ریسک‌های مرتبط با آن:

حمل‌ونقل دریایی در بنادر جنوبی: در بنادر جنوبی که دارای ترافیک دریایی بالاتری هستند، ممکن است خطرات ناشی از تصادفات دریایی، دزدی یا آسیب‌های ناشی از بارگیری و تخلیه بیشتر باشد، درنتیجه نرخ بالاتر بیمه‌ای دارند.

حمل‌ونقل در بنادر شمالی: بنادر شمالی به دلیل مسافت‌های کمتری که نسبت به بنادر جنوبی دارند و حجم کمتری از ترافیک دریایی، ممکن است ریسک‌های کمتری داشته باشند.

ج سطح پوشش‌های بیمه‌ای و قوانین منطقه‌ای:

پوشش‌های بیمه‌ای: در بنادر جنوبی، به دلیل تنوع ریسک‌ها و شرایط جوی پیچیده‌تر، پوشش‌هایی مانند فساد کالا، آتش‌سوزی، طوفان و آلودگی پیشنهاد می‌شود. این پوشش‌های گسترده ممکن است هزینه‌های بیمه را افزایش دهد.

قوانین و مقررات محلی: در هر دوی منطقه ممکن است قوانین متفاوتی در رابطه با مقررات بیمه‌ای و ایمنی کالاها وجود داشته باشد که بر هزینه بیمه تأثیر می‌گذارد.

د) نوع و حجم محموله‌ها:

حجم حمل‌ونقل: بنادر جنوبی به‌طورمعمول حجم بالاتری از واردات و صادرات دارند که سبب افزایش رقابت در بازار بیمه می‌شود. این افزایش رقابت می‌تواند به کاهش قیمت‌های بیمه‌ای در این بندرها منجر شود.

نوع غلات: اگر غلاتی که از بنادر شمالی یا جنوبی وارد می‌شوند، به دلیل ویژگی‌های خاص (مانند غلات با طول عمر کوتاه‌تر یا حساسیت بیشتر به شرایط جوی)، نیاز به شرایط ذخیره‌سازی ویژه‌تر داشته باشند، بیمه‌گران ممکن است نرخ بیمه را متناسب با ریسک‌های این نوع کالا تنظیم کنند.

ه) افزایش هزینه‌ها در مناطق با شرایط ریسک بالا:

در بنادر جنوبی به دلیل افزایش احتمال وقوع ریسک‌های طبیعی (مانند طوفان‌های دریایی، سیلاب و آسیب‌های ناشی از شرایط جوی)، شرکت‌های بیمه ممکن است برای پوشش ریسک‌های خاص هزینه‌های بیشتری مطالبه کنند.

در بنادر شمالی، اگرچه شرایط جوی ممکن است متغیرتر باشد، اما به‌طورکلی، ریسک‌های کمتر (مانند طوفان‌ها) و حجم ترافیک دریایی کمتر ممکن است هزینه‌های بیمه‌ای را کاهش دهد.