تأمین کود جهان در شوک؛ واکاوی چند مؤلفه راهبردی در صنعت کود
درگیری کنونی در منطقه غرب آسیا، مجموعه گستردهای از چالشها را در بازارها و زنجیرههای تأمین مواد غذایی ایجاد کرده است. یکی از مهمترین آسیبهای واردشده به حوزه عرضه کودهای شیمیایی مربوط میشود؛ مسئلهای که میتواند روند تولیدات کشاورزی در سطح جهان را با اختلال گسترده همراه سازد و درنهایت موجب از بین رفتن امنیت غذایی در کشورهای مختلف شود.
طبق آخرین آمارهای ثبتشده در سال 2024، حدود 30 درصد از تجارت جهانی کود بهواسطه تنگه هرمز و از خلیجفارس به بازارهای صادراتی سراسر جهان انتقال داده شده است. علاوه بر این، گفته میشود 20 درصد از گاز طبیعی مایع بهعنوان ماده اصلی و اولیه برای تولید کود از مسیر این تنگه عبور میکند. بااینحال، تنش ایجادشده در منطقه، زمینهساز محدود شدن روند حملونقل از طریق این گذرگاه حیاتی دریایی و بالا رفتن چشمگیر قیمت کود شده است.
شوک بزرگ در بازار جهانی کود
با اعلام بانک جهانی در تاریخ 4 ماه مه، قیمت پایه بینالمللی کود اوره در آوریل 2026 به 857 دلار در هر تن رسید. این رقم از رکورد چهارساله 726 دلار که در ماه مارس ثبت شده بود، پیشی گرفته است و بیش از دو برابر قیمت ثبت شده در مدت مشابه سال گذشته است.
بلومبرگ نیز در گزارشی عنوان کرده است قیمت اوره با جهشی بیسابقه از ابتدای سال 2026 به مرز 900 دلار در هر تن رسیده است، رقمی که بالاترین سطح از زمان بحران 2022 محسوب میشود.
طبق آخرین قیمتهای اعلامشده، قیمت کود با افزایش 200 درصدی مواجه شده است و گفته میشود تنها راه پایین آمدن قیمتها، اقدام برای واردات کود از کشورهای شمالی به داخل کشور است. جدا از موضوع انسداد تنگه هرمز، آسیب واردشده به برخی پتروشیمیها در جریان جنگ رمضان، روند افزایش ناگهانی قیمت انواع مختلف کود در جهان را تسریع کرده است.
در این حوزه تاکنون کود اوره با بیشترین میزان افزایش قیمت مواجه شده است. بخش مهمی از بالا رفتن قیمت این کود به دلیل هزینه واردات بالای آن در شرایط جنگی و کمبود در جهان، عدم تخصیص ارز و ثبت سفارش برای آن بوده است. گفته میشود از ابتدای جنگ رمضان، تنها 11 کشتی حامل کود از تنگه هرمز عبور کردهاند و در مقابل 44 کشتی در داخل این منطقه گیر افتادهاند و نیمی از آنها بارگیری شده با اوره هستند.
کشورهای حوزه خلیجفارس پیشتاز تولید کود در جهان
منطقه خلیجفارس یکی از بزرگترین قطبهای تولید دو ماده اصلی مغذی کودها، یعنی نیتروژن و فسفات است. عمان، قطر، عربستان، امارات و بحرین از مهمترین کشورهای صادرکننده کود در این حوزه محسوب میشوند. طبق آخرین آمار، از سال 2020 تا 2025 میلادی، کشورهای حوزه خلیجفارس، مجموعاً 50 میلیارد دلار کود شیمیایی نیتروژنه از این منطقه به کشورهای دیگر صادر کردهاند.
از سال 2023 تا 2025 میلادی نیز کشورهای خلیجفارس، بزرگترین صادرکنندگان منطقهای اوره و آمونیاک (بر پایه نیتروژن) و دومین صادرکننده بزرگ منطقهای کودهای فسفاته همچون دیآمونیوم فسفات و مونوآمونیوم فسفات بودهاند.
آمارهای منتشر شده حاکی از این است کشورهای حوزه خلیجفارس با تکیهبر منابع گاز طبیعی که ماده اولیه اصلی تولید کودهای نیتروژنی محسوب میشود، توانستهاند زنجیره ارزش جهانی این محصول را در اختیار بگیرند.
نقش قطر در صادرات جهانی کود شیمیایی
از میان تمامی این کشورها، قطر نقش بسیار پررنگی در حوزه صادرات کود دارد. بااینحال، در جریان جنگ، تأسیسات تولید کود در شهر صنعتی رأس دلفان در این کشور آسیب زیادی دیده است. علاوه بر این، گفته میشود، قطر بازیگر اصلی در جریان تولید LNG محسوب میشود و سومین صادرکننده بزرگ گاز طبیعی در جهان است.
بر این اساس گفته میشود، هرگونه کاهش پایدار در تولید یا صادرات LNG از خلیجفارس و بهطور ویژه کشور قطر که حدود 10 درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی را تأمین میکند؛ پیامدهای قابلتوجهی برای تولید کودهای نیتروژنه در سطح جهان خواهد داشت.
نقش عربستان در صادرات جهانی کود شیمیایی
حدود 29 درصد از صادرات جهانی آمونیاک نیز بهعنوان یکی از اجزای حیاتی کودهای نیتروژنه و چندمغذی از خلیجفارس انجام میشود و عربستان سعودی بزرگترین صادرکننده منطقهای این ماده محسوب میشود. عربستان سعودی در بحث تولید فسفات نیز فعال است و بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده منطقهای این ماده محسوب میشود.
جایگاه منطقه غرب آسیا در تولید اوره
نقش منطقه در تولید اوره از همه مهمتر است. اوره پرمصرفترین کود نیتروژنه در جهان محسوب میشود و کشورهای حوزه خلیجفارس در سالهای 2023 تا 2025، حدود 36 درصد از صادرات جهانی آن را به خود اختصاص دادهاند. ایران، قطر و عربستان مهمترین صادرکنندگان اوره محسوب میشوند.
بااینحال، در شرایط کنونی که تنگه هرمز مسدود شده است و تأسیسات گازی منطقه موردهدف قرار گرفتهاند، صادرات کود از این کشورها تقریباً صفر شده است و تحت تأثیر این موضوع، قیمت جهانی کود، بیش از دو برابر افزایش پیدا کرده است.
رسانه اقتصادی کوبیسیلتر در گزارشی عنوان کرده است جنگ ایران، جریان حیاتی کودهای شیمیایی را قطع کرده و تولید اوره در منطقه خلیجفارس به حدود 160 هزار تن در هفته کاهش یافته است؛ رقمی که پایینترین رکورد جدید در سال جاری محسوب میشود.
آفریقا و جنوب آسیا؛ آسیبپذیرترینها از اختلال در صادرات کود جهانی
طبیعی است که کاهش شدید عرضه گاز طبیعی و کود در ابتدا، کشورهایی را تحت تأثیر قرار خواهد داد که وابستگی زیادی به واردات از خلیجفارس دارند یا نیاز است این کالاها را از بازارهای جهانی تأمین کنند. طبق بررسیهای انجام گرفته، کشورهای آفریقایی و سپس کشورهای واقع در جنوب آسیا، بیش از سایر کشورهای دیگر تحت تأثیر شرایط ایجاد شده آسیبپذیر هستند.
گزارشها نشان میدهد از میان کشورهای آفریقایی، اتیوپی از سال 2020 تا 2024 حدود 801 میلیون دلار کودهای نیتروژنی از کشورهای حوزه خلیجفارس وارد کرده است و 40 درصد از نیاز خود را از این حوزه تأمین برآورده نموده است. پسازآن، میزان واردات کودهای نیتروژنی از آفریقای جنوبی نیز در همان بازه زمانی 2 میلیارد دلار برآورد شده و عربستان سعودی اصلیترین صادرکننده این نوع کود به این کشور بوده است.
کشور هند بهتنهایی حدود نیمی از واردات آمونیاک و کودهای نیتروژنی خود را که معادل 9 میلیون تن میشود، از صادرکنندگان خلیجفارس تأمین میکند. بلومبرگ در گزارشی نوشته است، هند پذیرفته است تا کود اوره را باقیمتهای بهمراتب بالاتر از مناقصه پیشین خود خریداری کند. گفته میشود وابستگی استرالیا نیز به کودهای تولیدشده در کشورهای حوزه خلیجفارس، همانند هند است.
برزیل، آمریکا، ترکیه، بنگلادش، تایلند از دیگر واردکنندگان اصلی کودهای نیتروژنی کشورهای حاشیه خلیجفارس محسوب میشوند.
بهطورکلی میتوان گفت، اختلال در روند صادرات کود از منطقه خلیجفارس، افزایش قیمت قابلتوجهی را در این حوزه به همراه داشته است. این وضعیت تا زمانی که تنگه هرمز مسدود باقی بماند و روند تولید و حملونقل با مانع همراه باشد، ادامه خواهد داشت.
