نقش بیمه محموله‌های کالاهای اساسی در پدافند غیرعامل و مدیریت ریسک واردات غلات

در وضعیتی که تنش‌ها و درگیری‌های احتمالی میان جمهوری اسلامی ایران و رژیم صهیونیستی به یکی از مهم‌ترین محورهای تحولات ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده، موضوع امنیت غذایی از مؤلفه‌های اصلی پایداری ملی، بیش‌ازپیش موردتوجه قرار گرفته است. در چنین بستر ناپایدار و پرریسکی، شرکت‌های بیمه به‌عنوان ابزارهای کلیدی مدیریت ریسک،   نقشی چشمگیر در حفظ تاب‌آوری زنجیره تأمین غذا ایفا می‌کنند.

در شرایط بحران و جنگ، ریسک‌های مربوط به حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی، تولید و توزیع کالاهای اساسی به‌شدت افزایش می‌یابد. خسارات ناشی از حملات نظامی، تحریم‌های هدفمند، اختلال در زیرساخت‌ها یا کمبود منابع، می‌توانند امنیت غذایی را به‌شدت تهدید کنند. در این میان، شرکت‌های بیمه با ارائه خدماتی نظیر بیمه باربری کالا، بیمه تأسیسات تولید و ذخیره‌سازی، بیمه محصولات کشاورزی و بیمه مسئولیت، می‌توانند به کاهش اثرات منفی این تهدیدات کمک کنند و اعتماد فعالان اقتصادی را برای ادامه فعالیت در شرایط ناامن تقویت نمایند.

نگاشته در این شماره برای بررسی نقش شرکت‌های بیمه در حفظ تاب‌آوری زنجیره امنیت غذایی با دکتر سمیه بابایی، مدیر ریسک و اکچوئری شرکت بیمه تعاون به گفت‌وگو نشسته است.

به گفته دکتر بابایی، در شرایط کنونی که تنش‌های ژئوپلیتیکی و تهدیدات دریایی افزایش یافته، شرکت‌های بیمه باید در چارچوب مدیریت ریسک، پوشش‌های ویژه‌ای برای محموله‌های راهبردی ازجمله غذا، دارو و نهاده‌های کشاورزی طراحی کنند. این پوشش‌ها می‌توانند شامل خطرات گسترده‌تری نظیر اختلال در زنجیره تأمین، توقیف کشتی، خسارات ناشی از اقدامات نظامی و حملات تروریستی باشند.

تعلیق پوشش جنگ کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز توسط بیمه‌گران بین‌المللی

بااین‌حال، خطرات جنگی (War Risks) و تروریسم (Terrorism) طبق استانداردهای بین‌المللی و همچنین عرف بیمه‌ای در ایران، در حالت عادی از تعهدات بیمه‌گران مستثنا هستند، مگر آن‌که به‌صراحت و با ارزیابی دقیق، تحت پوشش‌های خاص و با نرخ مازاد افزوده شوند. در جنگ اخیر ۱۲ روزه، حتی بیمه‌گران بین‌المللی نیز به‌طور موقت پوشش جنگ را برای عبور از تنگه هرمز تعلیق کردند؛ بنابراین پیشنهاد می‌شود شرکت‌های بیمه داخلی با همکاری اتکایی و تنظیم دقیق نرخ و شرایط، بسته‌های بیمه‌ای جنگ‌پوش مناسب طراحی کنند و با قید صریح محدودیت‌های زمانی و مکانی ارائه دهند.

افزایش محسوس حق بیمه محموله‌های کالاهای اساسی

دکتر بابایی در پاسخ به این پرسش که آیا هزینه بیمه این محموله‌ها، در پی حوادث اخیر و تشدید تنش‌ها، افزایش داشته است، گفت: در زمان وقوع جنگ در تمام دنیا طبیعتاً  در پی تشدید تنش‌های منطقه‌ای و حوادث اخیر، نرخ حق‌بیمه برای محموله‌های کالاهای اساسی به‌ویژه در مسیرهای دریایی، به‌طور محسوسی افزایش یافته است. این افزایش ناشی از اضافه شدن ماژول‌های خطر جنگ، ناامنی دریایی و تحریم‌های لجستیکی است که ریسک شرکت‌های بیمه‌گر و بیمه‌گران اتکایی را بالا می‌برد.

همچنین در زنجیره تأمین، این افزایش هزینه بیمه به‌طور مستقیم بر قیمت تمام‌شده کالا تأثیرگذار است؛ به‌ویژه در بخش نهاده‌های کشاورزی که سهم بیمه در هزینه واردات بالاست. لذا در چنین شرایطی، ضرورت دارد دولت با سیاست‌های جبرانی و اعطای یارانه‌ای بیمه‌ای، از انتقال کامل این هزینه‌ها به مصرف‌کننده نهایی جلوگیری کند.

اغلب بیمه‌نامه‌های متعارف فاقد پوشش خسارات ناشی از جنگ یا تحریم هستند

مدیر ریسک و اکچوئری شرکت بیمه تعاون در خصوص نقش شرکت بیمه در جبران خسارات و تسهیل واردات مجدد اظهار کرد: نقش شرکت بیمه در چنین شرایطی، بر اساس نوع بیمه‌نامه و شروط درج‌شده در آن تعیین می‌شود. در بیمه‌های حمل و ترانزیت، چنانچه وقفه در تأمین ناشی از ریسک‌های تحت پوشش (مانند مصادره، توقیف، یا خسارت فیزیکی ناشی از حملات نظامی) باشد، بیمه‌گر موظف به جبران زیان مستقیم وارده به کالا و در برخی شرایط، پرداخت هزینه‌های اضافی برای جایگزینی یا واردات مجدد کالا است.

بااین‌حال، باید توجه داشت که اغلب بیمه‌نامه‌های متعارف فاقد پوشش برای خسارات ناشی از جنگ یا تحریم هستند، مگر در قالب قراردادهای خاص؛ بنابراین پیشنهاد می‌شود در طراحی جدید بیمه‌نامه‌ها، بندهای تسهیلگر برای واردات مجدد یا تأمین جایگزین در شرایط بحرانی پیش‌بینی شود.

استراتژی شرکت‌های بیمه برای جبران ریسک‌های فاجعه‌آمیز

بابایی در ادامه درباره توانگری مالی شرکت‌های بیمه داخلی برای پوشش حجم بالایی از خسارات احتمالی ناشی از درگیری‌های نظامی خاطرنشان کرد: در شرایط کنونی، بیشتر شرکت‌های بیمه داخلی دارای توانگری مالی قابل‌قبولی در چارچوب مدل‌های نظارتی بیمه مرکزی هستند. بااین‌حال، توانگری در برابر ریسک‌های انبوه و همبسته ناشی از جنگ و درگیری نظامی، چالش‌برانگیز است؛ زیرا این نوع ریسک‌ها از جنس ریسک‌های فاجعه‌آمیز (Catastrophic Risks) به شمار می‌روند که به‌ندرت از طریق ذخایر داخلی قابل پوشش‌اند.

برای جبران این خلأ، چند تمهید کلیدی لازم است:

• خرید پوشش‌های اتکایی خاص (War & Terror Reinsurance) از بازارهای بین‌المللی یا صندوق‌های مشترک منطقه‌ای (که متأسفانه وجود تحریم‌های ظالمانه مانع از ایجاد برقراری همکاری بیمه‌گران اتکایی با شرکت‌های بیمه داخلی شده است)
• ایجاد صندوق ملی مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیکی با همکاری دولت و نهادهای حاکمیتی
• ارزیابی مجدد ظرفیت نگهداری شرکت‌های بیمه و محدود کردن تعهدات بیمه‌ای در مناطق پرریسک.

وی درباره نقش پدافند غیرعامل در صنعت بیمه برای تضمین امنیت غذایی اظهار کرد: پدافند غیرعامل در صنعت بیمه می‌تواند از طریق طراحی و ترویج پوشش‌های بازدارنده، نقش مهمی در حفظ امنیت غذایی ایفا کند. این موضوع در سه محور قابل‌پیگیری است:

• پیش‌بینی ریسک و تحلیل سناریوهای تهدیدزا برای زنجیره تأمین مواد غذایی
• تدوین طرح‌های بیمه‌ای با قابلیت واکنش سریع (Parametric Insurance, Rapid Response Clauses) در شرایط بحران
• آموزش و فرهنگ‌سازی بیمه‌ای در حوزه کشاورزی و تجارت کالاهای استراتژیک
• همچنین صنعت بیمه می‌تواند در قالب پدافند اقتصادی، با ایجاد مشوق‌هایی برای ذخیره‌سازی، بیمه انبارها و تقویت بیمه تولید داخلی، تاب‌آوری زنجیره تأمین غذا را در برابر حملات یا اختلالات ارتقا دهد.

چگونه می‌توان از ظرفیت بیمه برای ارتقای امنیت غذایی بهره برد؟

مدیر ریسک شرکت بیمه تعاون در پاسخ به این پرسش که چه حمایت‌های سیاستی از سوی دولت برای تقویت نقش بیمه در امنیت غذایی و کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر بحران‌ها ضروری است، گفت: برای بهره‌گیری کامل از ظرفیت بیمه در ارتقای امنیت غذایی، دولت باید اقدامات سیاستی زیر را در دستور کار قرار دهد:

• تسهیل در تعرفه‌های اتکایی برای خطرات جنگی و خاص
• ایجاد یارانه بیمه‌ای برای واردات کالاهای اساسی در زمان بحران
• الزام واردکنندگان به پوشش ریسک‌های خاص از طریق بیمه‌نامه‌های تأییدشده
• توسعه بیمه‌های کشاورزی و ذخایر استراتژیک با حمایت دولتی
• تشکیل کارگروه مشترک میان وزارت جهاد کشاورزی، بیمه مرکزی و ستاد پدافند غیرعامل برای تدوین بسته‌های ریسک‌پوش