ریسکهای قراردادی در زنجیره تأمین غلات و تحریمها
دکتر مهرناز مهرابی، حقوقدان
پرسش اصلی این است که آیا تحریمها میتوانند بهعنوان «قوه قاهره» یا فورس ماژور تلقی شوند یا خیر. مواد ۲۲۷ و ۲۲۹ قانون مدنی تصریح دارند که چنانچه انجام تعهدی به دلایل خارج از کنترل متعهد ناممکن شود، مسئولیت جبران خسارت متوجه شخص متعهد نخواهد بود.
درصورتیکه تحریمها اجرای قرارداد را ناممکن یا غیرقانونی کنند، امکان استناد به بند فورس ماژور وجود دارد. بااینحال، بحث بر سر پیشبینیپذیری تحریمها مطرح است. برخی دادگاهها یا داوران بینالمللی ممکن است استدلال کنند که تحریمها برای طرف ایرانی قابل پیشبینی بوده و درنتیجه مصداق فورس ماژور نخواهند بود.
چالش دیگر، ناتوانی در انجام تعهدات مالی است. اگر بانکی به دلیل تحریم از پرداختها خودداری کند، اجرای قرارداد با مشکلات اساسی مواجه خواهد بود. نبود بندهای قراردادی دقیق ممکن است طرفین را در معرض دعاوی پیچیده و هزینهبر قرار دهد. همچنین تغییر ناگهانی قوانین یا وضع مقررات تحریمی ممکن است اجرای قرارداد را غیرممکن کرده و بحث انفساخ یا بطلان قرارداد را به دنبال داشته باشد.
شروط قراردادی کلیدی برای مدیریت ریسک
برای مدیریت ریسکهای ناشی از تحریم، قراردادهای تجاری باید با دقت بیشتری تنظیم شوند. شرط فورس ماژور میبایست صراحتاً تحریم، جنگ، تغییرات ناگهانی مقررات و سایر شرایط خارج از کنترل طرفین را در بر داشته باشد. این شرط امکان تعلیق یا فسخ قرارداد را در وضعیتهایی پیشبینیشده فراهم میآورد.
همچنین شرایط پرداخت لازم است بهگونهای تنظیم شود که ریسک طرفین کاهش یابد. استفاده از اعتبارات اسنادی غیرقابلبرگشت، حسابهای امانی و روشهای پرداخت مرحلهای میتواند امنیت بیشتری ایجاد کند. علاوه بر این، تعیین دقیق مسئولیتها و خسارات ناشی از تأخیر یا نقض قرارداد، شفافیت بیشتری نسبت به روابط قراردادی طرفین ایجاد مینماید. پیشبینی امکان تعدیل یا فسخ قرارداد در صورت تحقق تغییرات شدید اقتصادی یا قانونی نیز میتواند برای قرارداد، انعطافپذیری لازم را فراهم آورد.
قراردادهای GAFTA و اهمیت آنها
انجمن تجارت غلات و خوراک دام (GAFTA ) یکی از معتبرترین نهادهای بینالمللی در زمینه تدوین قراردادهای استاندارد غلات است. قراردادهای GAFTA با سابقهای طولانی در تجارت جهانی، بندهای دقیق و شفافی در خصوص کیفیت کالا، شرایط حملونقل، موعد تحویل، مسئولیتها و حلوفصل اختلافات دارند. ویژگی مهم این قراردادها پیشبینی جامع شرایط فورس ماژور است. افزون بر این، قراردادهای GAFTA دارای سازوکار داوری تخصصی هستند که اختلافات را سریعتر و با هزینه کمتر از محاکم قضایی حلوفصل مینمایند. استفاده از این قراردادها یا الگوگیری از آنها میتواند بسیار مفید باشد، البته به شرط اینکه با مقررات داخلی ایران سازگار گردد.
و نتیجه این که:
تحریمها زنجیره تولید، واردات و صادرات غلات را با چالشهای جدی اقتصادی، عملیاتی و حقوقی مواجه کردهاند. در چنین وضعیتی، قراردادهای دقیق و هوشمندانه تنها ابزار مطمئن برای مدیریت ریسک محسوب میشوند. درج شروطی همچون رعایت تحریمها، فورس ماژور، پرداختهای امن، تعیین مسئولیتها و امکان تعدیل یا فسخ قرارداد میتواند از شدت ریسکها بکاهد و مانع بروز اختلافات حقوقی گردد. بهرهگیری از قراردادهای استاندارد بینالمللی نظیر GAFTA نیز میتواند به شفافیت بیشتر روابط تجاری و افزایش اعتماد میان طرفین کمک شایانی نماید.
