نان سنتی در ایران، با وجود سابقهای هزارساله در سفره مردم، امروز به یکی از پرچالشترین حلقههای زنجیره تأمین غذایی کشور تبدیل شده است. درحالیکه انتظار میرفت اجرای سیاستهایی مانند یارانه آرد، نرخگذاری دستوری و سامانههای هوشمند توزیع، این حوزه را سامان دهد، واقعیت میدانی نشان میدهد که نهتنها مشکلات حل نشدهاند، بلکه پیچیدهتر و چندلایهتر نیز شدهاند.
نانوایان در فشار میان هزینههای فزاینده، نرخهای غیرواقعی و وعدههای اجرانشده قرار گرفتهاند و مصرفکنندگان نیز از کیفیت پایین، سهمیهبندیهای غیرشفاف و محدودیتهای خرید گلهمندند. در این میان، سامانههایی مانند «نانینو» که قرار بود تخلفات را کاهش و عدالت را افزایش دهد، خود به منبع جدیدی از نارضایتی بدل شدهاند.
همزمان با این بحرانهای پنهان و آشکار، مصرف بیرویه، فروش نان به مصارف غیرخانگی، و افت تدریجی کیفیت نان سنتی، تصویری نگرانکننده از آینده این محصول اساسی را ترسیم کرده است.
خواجه، مدیر باشگاه هواداران نان کامل در گفتوگو با نگاشته درباره چالشهای نان سنتی در کشور گفت: هک شدنهای مداوم بانک سپه و سامانههای متصل به کارتخوانهای نانواییها، نانوایان را با مشکلات عدیدهای مواجه کرده است. از سوی دیگر، نانوایان همچنان در بلاتکلیفی نسبت به وعده 40 درصدی دولت در سال 1401 برای پرداخت کمکهزینه به سر میبرند؛ وعدهای که نهتنها بهطور کامل محقق نشده، بلکه موجب افزایش فشار اقتصادی به نانوایان شده است.
درخواست افزایش نرخ و خلف وعده استانداریها
مدیر باشگاه هواداران نان سالم با اشاره به اینکه نانوایان برای سال ۱۴۰۴ افزایش نرخ را با پیشنهاد ۲۵۰ درصد در تهران و ۱۵۰ درصد در استانها مطرح کردند، گفت: استانداریها پیش از آغاز جنگ اسرائیل وعده دادند که تا ۸۰ درصد این افزایشها را بپذیرند و در کارتخوانها اعمال کنند. بااینحال، در عمل تنها ۴۰ درصد از آن اجرایی شده و این موضوع نارضایتی گستردهای در میان فعالان این صنف ایجاد کرده است.
شانه خالی کردن نانینو از تعهدات مالی
خواجه در ادامه با گلایه از سامانه نانینو گفت: سامانه نانینو از پرداخت سود شبانه به نانوایان که یکی از وعدههای اولیه آن بود، امتناع کرده است. این در حالی است که وزارت اقتصاد همچنان بر ادامه فعالیت این سامانه اصرار دارد و مدعی است که نانینو مانع از هدررفت آرد یارانهای میشود؛ ادعایی که شواهد میدانی، آن را تأیید نمیکند.
کارکرد معکوس نانینو و مصرف نان مازاد
برخلاف ادعای مسئولان، نانینو نهتنها موفق به کنترل مصرف نان نشده است، بلکه آمارها نشان میدهد ۵ درصد مردم ایران ۳۵ درصد نان کشور را مصرف میکنند. این نشان از خرید مازاد و فروش نان به دامداران، مرغداریها و واحدهای غیرمجاز دارد؛ موضوعی که نانینو نتوانسته جلوی آن را بگیرد.
وی ادامه داد: قطعیهای مکرر برق موجب شده است روزانه ۳ تا ۴ کیسه آرد خمیر شده و دور ریز شود؛ موضوعی که به جای جبران خسارت، از سوی نانینو با جریمه مواجه میشود.
خواجه درباره تأثیر خروج مهاجران افغان بر میزان مصرف نان در کشور گفت: بر اساس اطلاعات شورای سلامت و ایمنی غذایی کشور در خرداد 1402، مردم ایران سالانه 120 کیلوگرم نان مصرف میکنند که ماهانه 10 کیلو و معادل 60 قرص نان لواش یا تافتون است؛ اما در اتباع افغان این میزان حدود 90 قرص نان به ازای هر نفر در ماه است؛ بنابراین با توجه به خروج بخشی از اتباع افغان از ایران حدود 6 درصد از میزان فروش نان در کشور کاسته شده است.
یکی دیگر از چالشهای جدی، ادامه روند سبکسازی چانه بهجای تعیین نرخ سالانه کارشناسی است که این موضوع مغایر با وعدههای دولت مبنی بر اصلاح سازوکار نرخگذاری است. همچنین برخلاف وعده اولیه برای پوشش ۸۰ درصدی نرخ کارشناسی، دولت تنها ۴۰ درصد آن را پرداخت کرده است.
در این میان، پرسش جدی کارشناسان حوزه اقتصادی و امنیت غذایی این است که: طرح هوشمندسازی نان، چگونه مانع هدررفت آرد یارانهای شده است؟
با وجود گذشت بیش از چهار سال از اجرای این طرح، پاسخ روشنی از سوی مدیرکل اقتصادی وزارت کشور و مسئولان مرتبط ارائه نشده و همچنان بسیاری از مشکلات این طرح پابرجاست.
