زنجیره تأمین در آزمون بنادر شمالی؛ چگونه می‌توان همزمان با افزایش حجم عملیات، سلامت غذایی جامعه را تضمین کرد؟

تأمین پایدار کالاهای اساسی تنها به واردات و انتقال محموله‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته از فرآیندهای حمل‌ونقل، لجستیک، کنترل کیفیت، بازرسی و نظارت دقیق را شامل می‌شود. در شرایطی که تغییر مسیرهای تجاری، افزایش حجم عملیات، پیچیدگی فرآیندهای تأمین و ضرورت تسریع در جابه‌جایی کالاها، چالش‌های جدیدی را پیش روی فعالان این حوزه قرار داده است، نقش شرکت‌های بازرسی در تضمین سلامت، کیفیت و انطباق کالاها با استانداردهای ملی و بین‌المللی بیش‌ازپیش اهمیت یافته است.

بر همین اساس، با توجه به اهمیت کنترل کیفیت و الزامات بازرسی در زنجیره تأمین کالاهای اساسی، طی گفت‌وگو با مهندس مسیح ابراهیمی، مدیر دپارتمان بازرسی غلات و محصولات غذایی شرکت SGS ایران، چالش‌های پیش‌روی فرآیندهای بازرسی، ضرورت توسعه ظرفیت‌های عملیاتی، نقش ارزیابی ریسک در تسهیل تجارت و اهمیت حفظ استانداردهای کیفی در تأمین کالاهای اساسی را واکاوی نمودیم.

مهندس ابراهیمی در ابتدا ضمن تشریح تبعات تغییر مسیر بخشی از واردات کالاهای اساسی به بنادر شمالی کشور اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو، ضرورت توسعه ظرفیت عملیاتی بنادر شمالی متناسب با افزایش حجم تجارت است؛ موضوعی که در بخش‌هایی همچون تخلیه و بارگیری، انبارش و لجستیک نمود بیشتری پیدا می‌کند. همچنین با توجه به ظرفیت کمتر شناورهای فعال در دریای خزر در مقایسه با کشتی‌های اقیانوس‌پیما، برای جابه‌جایی حجم مشخصی از کالا، تعداد سفرها و درنتیجه دفعات بازرسی و نمونه‌برداری افزایش خواهد یافت.

وی ادامه داد: بنادر شمالی کشور همواره یکی از مسیرهای مهم تجارت با کشورهای حاشیه دریای خزر، به‌ویژه روسیه بوده‌اند. با افزایش حجم تجارت و تغییر مسیر بخشی از واردات کالاهای اساسی، ضروری است ظرفیت‌های موجود این بنادر در بخش‌هایی مانند تخلیه و بارگیری، انبارش، تجهیزات و لجستیک متناسب با نیازهای جدید توسعه یابد. این اقدام می‌تواند ضمن افزایش بهره‌وری و کاهش زمان عملیات، از زنجیره تأمین کالاهای اساسی نیز به شکل مؤثرتری پشتیبانی کند.

در چنین شرایطی، آمادگی شرکت‌های بازرسی نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. شرکت‌هایی که از دفاتر عملیاتی، کارشناسان متخصص، تجهیزات مناسب و نظام‌های بازرسی مبتنی بر ارزیابی ریسک (Risk-Based Inspection) برخوردار هستند، می‌توانند بدون کاهش کیفیت خدمات، پاسخگوی افزایش حجم عملیات باشند. از این منظر، توسعه زیرساخت‌های بندری و آمادگی عملیاتی شرکت‌های بازرسی باید همزمان پیش برود؛ چراکه در حوزه کالاهای اساسی، حفظ کیفیت و دقت بازرسی به اندازه سرعت تأمین کالا اهمیت دارد.

افزایش ورود حجم واردات غلات از بنادر شمالی

مدیر دپارتمان بازرسی غلات  و محصولات غذایی شرکت SGS ایران با اشاره به این‌که افزایش حجم ورود غلات، روغن خام و نهاده‌های دامی از بنادر شمالی، به‌طور طبیعی بر فرآیندهای لجستیکی و گمرکی تأثیرگذار خواهد بود و با افزایش حجم عملیات، ممکن است زمان انجام تشریفات و ترخیص کالا نیز افزایش یابد، گفت: بااین‌حال، در حوزه بازرسی، مسئولیت شرکت‌های بازرسی در چنین شرایطی سنگین‌تر خواهد شد و حفظ استانداردهای حرفه‌ای در بالاترین سطح، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

شرکت‌های بازرسی موظف هستند متناسب با افزایش حجم عملیات، زیرساخت‌های خود را ازنظر نیروی انسانی متخصص، دفاتر عملیاتی، تجهیزات و نظام‌های کنترل کیفیت تقویت کنند تا احتمال بروز خطای انسانی به حداقل برسد و کیفیت خدمات بدون هیچ‌گونه افتی حفظ شود.

*در شرکت SGS نیز این رویکرد موردتوجه قرار دارد و با تقویت ظرفیت‌های عملیاتی و استقرار کارشناسان متخصص، تلاش می‌شود ضمن پاسخگویی به افزایش حجم فعالیت‌ها، دقت، کیفیت و بی‌طرفی فرآیندهای بازرسی در بالاترین سطح حفظ شود. در حوزه کالاهای اساسی، سرعت زمانی ارزشمند است که سلامت و کیفیت کالا تحت هیچ شرایطی خدشه‌دار نشود.

افزایش جابه‌جایی محموله‌ها و تشدید ریسک‌های کیفی

ابراهیمی با بیان این‌که هرچه تعداد مراحل جابه‌جایی، تخلیه، بارگیری و حمل یک محموله افزایش یابد، احتمال بروز ریسک نیز بیشتر خواهد شد، افزود: این ریسک‌ها می‌تواند شامل آسیب‌های فیزیکی، شکستگی دانه‌ها، تغییرات کیفی ناشی از شرایط حمل و نگهداری، افزایش رطوبت، آلودگی متقاطع، اختلاط محموله‌ها، آفت‌زدگی، کسری یا اتلاف بار و درنهایت کاهش کیفیت محصول باشد.

علاوه بر این، تعدد جابه‌جایی‌ها اهمیت حفظ زنجیره رهگیری (Traceability) و کنترل مستندات را نیز دوچندان می‌کند. در چنین وضعیتی، نقش شرکت‌های بازرسی پررنگ‌تر از گذشته می‌شود و با توجه به ریسک‌های موجود، فرآیندهای بازرسی و بررسی مستندات باید با حساسیت بیشتری انجام شود.

درعین‌حال، اصل استقلال، بی‌طرفی و یکپارچگی حرفه‌ای (Integrity) همواره باید مبنای کار قرار گیرد و نتیجه‌ بازرسی صرفاً بر اساس وضعیت واقعی کالا و الزامات استانداردهای مربوطه اعلام شود. هدف از این رویکرد صرفاً تأیید یا رد یک محموله نیست؛ بلکه شناسایی دقیق مخاطرات، ارزیابی صحیح وضعیت کالا و ارائه گزارشی قابل‌اتکا برای تصمیم‌گیری ذی‌نفعان است. در حوزه کالاهای اساسی که مستقیماً با امنیت غذایی و سلامت جامعه در ارتباط هستند، این دقت و بی‌طرفی، حائز اهمیتی بیشتر می‌شود.

سرمایه انسانی؛ مهم‌ترین دارایی شرکت‌های بازرسی

مدیر دپارتمان بازرسی غلات و محصولات غذایی شرکت SGSایران درباره مهم‌ترین دارایی شرکت‌های بازرسی اظهار کرد: در صنعت بازرسی، مهم‌ترین دارایی یک شرکت نه حجم قراردادها و نه درآمدهای مقطعی آن، بلکه اعتبار، اعتماد مشتریان و در کنار آن، جذب، حفظ و توسعه نیروی انسانی متخصص و متعهد است. این عوامل را می‌توان ارزشمندترین سرمایه‌های یک شرکت بازرسی دانست؛ چراکه کیفیت خدمات بازرسی، بیش از هر چیز به دانش، تجربه، قضاوت حرفه‌ای و مسئولیت‌پذیری کارشناسان آن وابسته است.

بدیهی است تغییر مسیرهای تجاری و نوسانات حجم واردات بر نحوه برنامه‌ریزی عملیاتی شرکت‌های بازرسی نیز تأثیر می‌گذارد. بااین‌حال، شرکت‌هایی که از ساختار سازمانی مناسب، منابع انسانی توانمند و سبد متنوعی از خدمات برخوردار هستند، می‌توانند با مدیریت صحیح منابع و بهره‌گیری از ظرفیت سایر حوزه‌های فعالیت خود، این تغییرات را بدون ایجاد اختلال در کیفیت خدمات مدیریت کنند.

این رویکرد همچنین به حفظ نیروی انسانی متخصص و متعهد سازمان کمک می‌کند و موجب می‌شود دانش و تجربه ارزشمند این نیروها در اختیار صنعت باقی بماند. تجربه نشان داده است که مسیرهای تجاری همواره متناسب با شرایط اقتصادی و ژئوپلیتیکی دستخوش تغییر می‌شوند. ازاین‌رو، شرکت‌های حرفه‌ای باید ساختاری منعطف داشته باشند تا بتوانند بدون افت کیفیت، خود را با این تغییرات تطبیق دهند. شرایط فعلی نیز از این قاعده مستثنا نیست و با برنامه‌ریزی صحیح می‌توان این دوره را با کمترین آسیب پشت سر گذاشت.

وی افزود: در SGS ایران، حفظ کیفیت خدمات، صیانت از سرمایه انسانی، تداوم اعتماد مشتریان و پایبندی به اصول حرفه‌ای همواره در اولویت قرار دارد. بر این باوریم که با پایبندی به این اصول، علاوه بر حفظ اعتبار و اعتماد ذی‌نفعان، پایداری و رشد بلندمدت سازمان نیز تضمین خواهد شد.

پیامدهای کاهش نظارت بر فرآیند کالاهای وارداتی

ابراهیمی در ادامه با اشاره به موضوع کاهش اثربخشی نظارت گفت: در صورت کاهش دقت یا اثربخشی فرآیندهای نظارتی، پیامدهای آن صرفاً محدود به یک محموله یا یک واردکننده نخواهد بود، بلکه می‌تواند سلامت و امنیت غذایی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد. چنین شرایطی احتمال ورود کالاهای فاقد کیفیت یا خارج از استاندارد به زنجیره مصرف را افزایش می‌دهد و درنتیجه می‌تواند سلامت انسان و دام را با مخاطره مواجه کند.

افزون بر این، کاهش اثربخشی نظارت می‌تواند به افزایش بیماری‌های مرتبط با مواد غذایی، تحمیل هزینه‌های بیشتر به نظام سلامت، کاهش کیفیت مواد غذایی عرضه‌شده به مصرف‌کنندگان و اختلال در تأمین پایدار غذای انسان و خوراک دام منجر شود. ازاین‌رو، رعایت دقیق استانداردهای بازرسی و کنترل کیفیت یکی از ارکان اصلی حفظ امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود.

تسریع در فرآیند واردات نباید به معنای کاهش استانداردها باشد

این فعال حوزه غلات در ادامه با تأکید بر این‌که سلامت جامعه و امنیت غذایی تحت هیچ شرایطی نباید قربانی محدودیت‌های زمانی یا شرایط اضطراری شود، گفت: کالاهای اساسی وارداتی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با سلامت مردم در ارتباط هستند و به همین دلیل، اصول و الزامات بازرسی که از سوی سازمان ملی استاندارد ایران تدوین شده است، قابل‌چشم‌پوشی یا تسهیل نیستند. درواقع تسریع در فرآیند واردات نباید به معنای کاهش استانداردها باشد.

درعین‌حال، حفظ پایداری زنجیره تأمین نیز در شرایط خاص از اهمیت بالایی برخوردار است. راهکار آن، حذف یا ساده‌سازی کنترل‌ها نیست؛ بلکه باید ظرفیت عملیاتی افزایش یابد، هماهنگی‌ها بهبود پیدا کند و از منابع موجود حداکثر استفاده صورت گیرد تا سرعت موردنیاز زنجیره تأمین حفظ شود و کیفیت و دقت بازرسی نیز مطابق الزامات سازمان ملی استاندارد رعایت شود.

*لذا اصول حرفه‌ای SGS همواره ثابت است: انجام کار درست، حفظ استقلال و بی‌طرفی، پایبندی به استانداردهای فنی و گزارش واقعیت‌ها بر مبنای شواهد. آنچه قابلیت تقویت دارد، نحوه مدیریت عملیات است. در چنین شرایطی، با استفاده از تمامی ظرفیت‌های کارشناسی، دفاتر عملیاتی و امکانات سازمان می‌توان ضمن حفظ کامل کیفیت و یکپارچگی فرآیند بازرسی، از ایجاد وقفه‌های غیرضروری در زنجیره تأمین جلوگیری کرد و نقش مؤثری در تأمین به‌موقع کالاهای اساسی کشور ایفا نمود.

ارزیابی ریسک؛ مسیر تسهیل واردات بدون کاهش نظارت

ابراهیمی درباره مسیر تسهیل واردات کالاهای اساسی تصریح کرد: از دیدگاه یک شرکت بازرسی، یکی از مهم‌ترین اقدامات برای تسهیل واردات کالاهای اساسی، بازنگری در فرآیندهای اجرایی و الزامات نظارتی بر مبنای ارزیابی ریسک است. هدف از این بازنگری، کاهش سطح کنترل‌ها یا تضعیف استانداردها نیست؛ بلکه بهینه‌سازی فرآیندها، حذف موازی‌کاری‌ها و تمرکز بیشتر بر کنترل‌هایی است که بیشترین تأثیر را بر سلامت و ایمنی مواد غذایی دارند.

امروزه بسیاری از نظام‌های پیشرفته نظارتی در دنیا از رویکردهای مبتنی بر ریسک استفاده می‌کنند؛ به این معنا که منابع و ظرفیت‌های نظارتی بر حوزه‌هایی متمرکز می‌شود که احتمال بروز مخاطره در آن‌ها بیشتر است. این رویکرد علاوه بر افزایش کارایی، موجب استفاده بهینه از ظرفیت دستگاه‌های اجرایی و شرکت‌های بازرسی نیز می‌شود. همچنین توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، ایجاد انبارهای پیشرفته و استفاده از سامانه‌های مکانیزه نمونه‌برداری می‌تواند بدون کاهش سطح نظارت، زمان انجام فرآیندهای بازرسی و ترخیص کالا را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.

از این منظر، تسهیل تجارت و حفظ سلامت جامعه دو هدف کاملاً مکمل هستند. هرچه فرآیندهای اجرایی علمی‌تر و هوشمندانه‌تر طراحی شوند، امکان تأمین سریع‌تر کالاهای اساسی، در کنار حفظ بالاترین سطح اطمینان از سلامت و کیفیت آن‌ها نیز فراهم خواهد شد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: درنهایت، تغییر مسیر بخشی از واردات کالاهای اساسی به بنادر شمالی را نمی‌توان صرفاً یک جابه‌جایی در مسیرهای تجاری دانست؛ بلکه این تغییر نیازمند هماهنگی و توسعه همزمان ظرفیت‌های بندری، لجستیکی، گمرکی و بازرسی است. افزایش حجم عملیات، بدون تقویت زیرساخت‌ها و منابع انسانی، چه‌بسا ریسک‌های جدیدی را در مسیر تأمین کالا ایجاد کند.

از سوی دیگر، سرعت در تأمین کالا نباید به قیمت کاهش دقت و کیفیت فرآیندهای نظارتی تمام شود. استفاده از رویکردهای مبتنی بر ارزیابی ریسک، توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و مکانیزه، تقویت ظرفیت شرکت‌های بازرسی و حفظ نیروی انسانی متخصص می‌تواند زمینه‌ای فراهم کند تا ضمن پاسخگویی به نیازهای جدید زنجیره تأمین، استانداردهای کیفی و الزامات امنیت غذایی نیز به‌طور کامل رعایت شود.

*در SGS، حفظ کیفیت خدمات، صیانت از سرمایه انسانی، تداوم اعتماد مشتریان و پایبندی به اصول حرفه‌ای، مبنای فعالیت قرار دارد و بر این باوریم که پایبندی به این اصول، علاوه بر حفظ اعتبار و اعتماد ذی‌نفعان، پایداری و رشد بلندمدت سازمان را نیز تضمین خواهد کرد.