وقتی تولید محصولات پروتئینی از ارز و طلا جا می‌ماند؛
فروپاشی خاموش صنعت دام و طیور در سایه بی‌ثباتی ارزی / «پوسیدگی از درون» خطرناک‌تر از تعطیلی
امروز باید از خود بپرسیم: آیا افزایش نرخ ارز فقط قیمت تولید را بالا برده است، یا در حال تغییر دادن مسیر حرکت سرمایه در اقتصاد ایران است. موضوع، آینده تولید کشور است و شاید مهم‌ترین هشدار همین باشد. صنعت دام و طیور ممکن است پیش از آن‌که تعطیل بشود، از درون فرسوده شود و جلوگیری از این فرسایش، بسیار کم‌هزینه‌تر از بازسازی صنعتی است که سرمایه، اعتماد و ظرفیت تولید خود را از دست داده است.
یادداشتی از محمد مسعودی؛ مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های کارخانجات خوراک دام، طیور و آبزیان کشور
افزایش نرخ ارز را نباید صرفاً یک متغیر در بازارهای مالی یا عاملی برای افزایش قیمت نهاده‌های وارداتی دانست. در اقتصادی مانند ایران که بخش عظیمی از نهاده‌های موردنیاز صنعت دام، طیور و آبزیان به واردات وابسته است، نرخ ارز به یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده سرنوشت تولید تبدیل شده است.
اما آنچه امروز در صنعت دام و طیور در حال رخ دادن است، فراتر از افزایش هزینه تولید است؛ مسئله، از بین رفتن تدریجی انگیزه سرمایه‌گذاری و کاهش جذابیت اقتصادی تولید است. صنعتی که باید سرمایه را برای ماه‌ها و گاه سال‌ها درگیر تولید کند، امروز با بازاری مواجه است که قیمت نهاده‌های آن می‌تواند هر روز تغییر کند، اما قیمت محصول نهایی آن نه‌تنها متناسب با این افزایش هزینه‌ها رشد نمی‌کند، بلکه در مقاطعی حتی پایین‌تر از قیمت اقتصادی تولید قرار می‌گیرد.
این یعنی یک معادله بسیار خطرناک: هزینه‌ها ارزی شده‌اند، اما درآمد تولیدکننده هنوز ریالی و دستوری است.
ارز گران فقط نهاده را گران نمی‌کند؛ آینده تولید را گران و نامطمئن می‌کند
در صنعت طیور، ذرت، کنجاله سویا، مکمل‌ها، افزودنی‌ها، داروها، واکسن‌ها، تجهیزات و بسیاری از اقلام مورداستفاده در زنجیره تولید، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم از نرخ ارز تأثیر می‌پذیرند. واضح است که نوسان بازار ارز به بازار ذرت و کنجاله سویا سرایت می‌کند و این نوسانات درنهایت به بازار محصولات طیور نیز منتقل می‌شود. همچنین مشخص است که بخش عمده‌ای از هزینه تولید تخم‌مرغ مربوط به نهاده‌هاست و بی‌ثباتی قیمت آن‌ها، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی تولیدکنندگان را دشوار می‌کند.
بنابراین، مشکل فقط این نیست که «ذرت گران شده» یا «کنجاله سویا گران شده است»، مشکل بزرگ‌تر این است که تولیدکننده دیگر نمی‌داند هزینه تولید محصولی که امروز آغاز می‌کند، در زمان فروش آن چقدر خواهد بود. در چنین شرایطی، تولید از یک فعالیت اقتصادی قابل‌برنامه‌ریزی به یک فعالیت پرریسک تبدیل می‌شود.
سرمایه احساس ندارد؛ اقتصاد تصمیم می‌گیرد
وقتی یک سرمایه‌گذار بتواند با خرید ارز یا طلا، در مدت کوتاهی از افزایش قیمت دارایی خود منتفع شود، اما برای سرمایه‌گذاری در یک مرغداری، دامداری یا کارخانه خوراک دام مجبور باشد سرمایه خود را ماه‌ها درگیر کند و در پایان نیز با ریسک قیمت‌گذاری، افزایش نهاده، تأمین نقدینگی، قطعی برق، مشکلات ارزی، مطالبات معوق و نوسان بازار مواجه شود، طبیعی است که محاسبه اقتصادی او تغییر کند.
سرمایه همیشه به دنبال بیشترین بازده و کمترین ریسک است.
اینجاست که باید یک پرسش جدی مطرح کرد: چرا باید سرمایه وارد تولید شود، وقتی بازده مورد انتظار تولید از بازده بازارهای غیرمولد عقب افتاده است؟
این مقطع تاریخی شاید یکی از مهم‌ترین تهدیدهای امروز صنعت دام و طیور باشد، سرمایه‌ای که باید صرف خرید نهاده، توسعه مرغداری، نوسازی کارخانه خوراک، افزایش ظرفیت تولید، اصلاح ژنتیک، بهبود تجهیزات و توسعه زنجیره تولید شود، ممکن است به سمت بازارهای ارز، طلا، زمین و سایر دارایی‌ها حرکت کند. این اتفاق لزوماً با یک تصمیم رسمی برای تعطیلی صنعت دام و طیور اتفاق نمی‌افتد. گاهی سرمایه فقط تصمیم می‌گیرد دیگر توسعه ندهد و همین، آغاز فرسایش صنعت است.
«پوسیدگی از درون»؛ خطرناک‌تر از تعطیلی
تعطیلی یک کارخانه قابل‌مشاهده است؛ اما صنعت دام و طیور زمانی آسیب جدی‌تری می‌بیند که واحد تولیدی هنوز باز باشد، اما سرمایه‌گذاری در تولید نکند؛ مرغدار فعال باشد، اما جوجه‌ریزی را کاهش دهد؛ دامدار دام داشته باشد، اما گله خود را بازسازی نکند و کارخانه خوراک تولید کند، اما با ظرفیت بسیار پایین، این همان چیزی است که می‌توان آن را «پوسیدگی از درون» صنعت نامید.
ظرفیت اسمی، روی کاغذ باقی می‌ماند، اما ظرفیت واقعی تولید هر روز کوچک‌تر می‌شود، ماشین‌آلات فرسوده‌تر می‌شوند، سرمایه در گردش کاهش پیدا می‌کند، توسعه متوقف می‌شود، نیروی انسانی متخصص از صنعت خارج می‌شود، تعمیرات اساسی به تعویق می‌افتد، نوسازی تجهیزات انجام نمی‌شود و از همه مهم‌تر، اعتماد سرمایه‌گذار به آینده تولید از بین می‌رود. این نوع فرسایش، در کوتاه‌مدت شاید در آمارهای رسمی به‌وضوح دیده نشود، اما در میان‌مدت می‌تواند ظرفیت تولید کشور را به‌شدت کاهش دهد؛ آن‌هم در صنعتی که با موجود زنده طرف است.
مرغدار چرا جوجه‌ریزی نمی‌کند؟
اقتصاد مرغداری ساده است: مرغدار باید امروز جوجه را خریداری نماید، نهاده و خوراک تهیه کند، هزینه انرژی، دارو، واکسن، کارگر و حمل‌ونقل بپردازد و شش هفته بعد مرغ خود را بفروشد. اگر در این فاصله، نرخ ارز افزایش یابد، قیمت نهاده بالا برود، اما قیمت خرید مرغ ثابت بماند و یا کاهش یابد – همانند آنچه این روزها شاهد آن هستیم – حاشیه سود او از بین می‌رود. در چنین شرایطی، کاهش جوجه‌ریزی دیگر یک رفتار عجیب نیست؛ یک واکنش اقتصادی برای کاهش ریسک است.
علاوه بر افزایش هزینه‌های تولید، معضل تأمین سرمایه در گردش و کاهش تولید ماهانه جوجه یک‌روزه، امروزه قیمت عرضه مرغ در بازار پایین‌تر از قیمت تمام‌شده برای مرغدار است و این وضعیت، زیان مرغدار را به همراه دارد؛ بنابراین اگر مرغدار احساس کند: ریسک تولید بالاست، سرمایه زیادی درگیر تولید شده و عملاً حاشیه سود پایین است. به آینده تولید دیدگاهی نامطمئن خواهد داشت و طبیعی است که جوجه‌ریزی را کاهش دهد و یا حذف نماید.
خطر اصلی، چرخه معیوب تولید است
چنانچه این روند ادامه پیدا کند، صنعت وارد یک چرخه خطرناک می‌شود: افزایش نرخ ارز موجبات افزایش قیمت نهاده‌ها و هزینه تولید، کاهش حاشیه سود تولیدکننده، کاهش جوجه‌ریزی و تولید، کاهش ظرفیت فعالیت کارخانه‌های خوراک، کاهش گردش مالی زنجیره، کاهش توان سرمایه‌گذاری و سرمایه در گردش، خروج سرمایه از صنعت، کاهش ظرفیت واقعی تولید، کاهش عرضه محصولات پروتئینی، افزایش فشار قیمتی بر مصرف‌کننده، کاهش قدرت خرید خانوار، کاهش مصرف محصولات پروتئینی و این چرخه دوباره به تولیدکننده بازمی‌گردد.
کارخانه خوراک دام نیز قربانی پنهان این بحران
معمولاً وقتی درباره بحران صنعت طیور صحبت می‌شود، نگاه‌ها به مرغداری معطوف می‌شود؛ درحالی‌که پشت هر مرغداری، یک زنجیره بزرگ از صنایع قرار دارند. کارخانه تولید خوراک دام، طیور و آبزیان یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره است. وقتی جوجه‌ریزی کاهش پیدا می‌کند، مصرف خوراک کاهش می‌یابد. وقتی دامدار تولید خود را کاهش می‌دهد، مصرف خوراک کاهش می‌یابد. وقتی آبزی‌پروری توسعه پیدا نمی‌کند، بازار خوراک آبزیان کوچک‌تر می‌شود.
درنتیجه ظرفیت تولید کارخانه‌های خوراک کاهش می‌یابد. کارخانه‌ای که با ظرفیت ۴۰ یا ۵۰ درصد ظرفیت اسمی خود تولید می‌نمود، ممکن است به ۵ یا ۱۰ درصد ظرفیت خود کاهش تولید داشته باشد، اما هزینه‌های ثابت آن، اعم از حقوق، انرژی، استهلاک، تعمیرات، هزینه مالی، اجاره، نگهداری تجهیزات، آزمایشگاه، استاندارد و کنترل کیفیت، همچنان پابرجاست؛ بنابراین کاهش تولید، هزینه تمام‌شده هر تن خوراک را نیز افزایش می‌دهد؛ یعنی یک حلقه دیگر به زنجیره بحران اضافه می‌شود.
سرمایه از تولید خارج نمی‌شود بلکه تولید از سبد سرمایه‌گذاری حذف می‌شود
یکی از اشتباهات در تحلیل وضعیت موجود این است که خروج سرمایه را فقط در قالب تعطیلی واحدها ببینیم. خروج سرمایه اشکال مختلف دارد که از دید بسیاری از سیاست‌گذاران پنهان می‌ماند، پدیده‌هایی مانند عدم سرمایه‌گذاری جدید، توسعه نیافتن ظرفیت‌های جدید، تأخیر و یا جلوگیری از نوسازی ماشین‌آلات تولید، کاهش سرمایه در گردش، فعالیت واحدهای تولیدی با ظرفیت پایین‌تر، کاهش ریسک‌پذیری در خصوص جوجه‌ریزی یا افزایش گله و عدم ورود سرمایه‌گذار جدید در صنعت را می‌توان از این دسته نام برد و این شاید از تعطیلی یک واحد نیز خطرناک‌تر باشد؛ زیرا ممکن است امروز هنوز ظرفیت صنعتی کشور روی کاغذ وجود داشته باشد، اما پنج سال بعد متوجه شویم که بخش مهمی از این ظرفیت عملاً فرسوده و غیررقابتی شده‌اند.
بازار ارز و طلا نباید رقیب تولید گردد
در یک اقتصاد سالم، بازارهای مالی باید مکمل تولید باشند، نه رقیب آن؛ سرمایه باید بتواند از طریق تولید، بازدهی منطقی و قابل پیش‌بینی‌ای به دست آورد، اما اگر افزایش روزانه نرخ ارز و طلا باعث شود سرمایه‌گذار به این نتیجه برسد که نگهداری دارایی ارزی یا طلا، ریسک و دردسر بسیار کمتری نسبت به تولید دارد، اقتصاد با یک مشکل بنیادین نیز مواجه خواهد شد: سرمایه از بخش مولد به بخش دارایی‌محور منتقل می‌شود.
این انتقال در ابتدا ممکن است آرام باشد؛ اما اثر تجمعی آن، بسیار بزرگ است. کارخانه‌ای که توسعه پیدا نمی‌کند، مرغداری‌ای که جوجه‌ریزی نمی‌کند، دامداری‌ای که گله خود را بازسازی نمی‌کند و سرمایه‌گذاری که پروژه جدیدی را آغاز نمی‌کند، همگی در کنار یکدیگر، ظرفیت تولید ملی را کاهش می‌دهند.
ثبات، مهم‌تر از ارز ارزان است
صنعت دام و طیور الزاماً بیش از هر چیز به ارز ارزان نیاز ندارد؛ به ارز قابل‌پیش‌بینی نیاز دارد. تولیدکننده باید بتواند حداقل برای چند ماه آینده برآورد نماید نهاده را با چه قیمتی تهیه خواهد کرد؟ هزینه تولید چقدر خواهد بود؟ سرمایه در گردش موردنیاز چقدر است؟ محصول خود را با چه قیمتی خواهد فروخت؟ و آیا در پایان دوره تولید، سود اقتصادی خواهد داشت یا زیان؟ وقتی پاسخ هیچ‌کدام از این پرسش‌ها روشن نباشد، تصمیم‌گیری تولیدکننده فلج می‌شود؛ بنابراین مسئله اصلی فقط «نرخ ارز» نیست؛ مسئله، بی‌ثباتی نرخ ارز و انتقال این بی‌ثباتی به تمام اجزای زنجیره تولید است.
صنعت دام و طیور با «زمان» تولید می‌کند
یکی از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد این صنعت این است که نمی‌توان تولیدات آن را مانند یک کارخانه صنعتی به‌صورت لحظه‌ای کم‌وزیاد کرد زیرا با موجود زنده سروکار دارید. مرغدار امروز جوجه‌ریزی می‌کند و محصول چند هفته بعد آماده می‌شود. دامدار برای افزایش تولید گوشت یا شیر به ماه‌ها و سال‌ها زمان نیاز دارد. کارخانه خوراک نیز برای سرمایه‌گذاری و بازگشت سرمایه به زمان نیاز دارد؛ بنابراین هر تصمیم اشتباه امروز، اثر خود را در ماه‌ها و سال‌های آینده نشان می‌دهد. کاهش جوجه‌ریزی امروز، کمبود مرغ فرداست. کاهش گله امروز، کاهش تولید گوشت و شیر آینده است. کاهش تولید کارخانه خوراک امروز، فرسودگی ظرفیت صنعتی فرداست و مهم‌تر از همه: خروج سرمایه امروز، کمبود ظرفیت تولید فرداست.
هشدار درباره امنیت غذایی
محصولات دام، طیور و آبزیان فقط کالاهای اقتصادی نیستند. مرغ، تخم‌مرغ، گوشت، شیر و ماهی بخشی از سبد پروتئینی خانوار ایرانی هستند. بنابراین هر سیاستی که سبب کاهش جذابیت اقتصادی تولید شود درنهایت می‌تواند از سطح بنگاه اقتصادی فراتر رفته و به موضوع امنیت غذایی تبدیل شود. پژوهش‌های اقتصادی نشان می‌دهد نوسان نهاده‌ها و ارز، علاوه بر ایجاد بی‌ثباتی در بازار، می‌تواند تولید و دسترسی اقتصادی به محصولات غذایی را تحت تأثیر قرار دهد. از این منظر، حمایت از تولید دام و طیور نباید صرفاً «حمایت از تولیدکننده» تلقی شود. حمایت از تولید، در واقع حمایت از ظرفیت امنیت غذایی کشور است.
مسئله فقط امروز نیست؛ مسئله فردای صنعت است
ممکن است امروز با افزایش قیمت مرغ، بخشی از مشکلات تولید ظاهراً پوشش داده شود؛ اما اگر سرمایه از صنعت خارج شده باشد، افزایش قیمت محصولات پروتئینی نیز نمی‌تواند به‌تنهایی مشکل را رفع نماید؛ زیرا تولیدکننده‌ای که از صنعت خارج شده است، یک‌شبه برنمی‌گردد. مرغداری که تعطیل یا نیمه‌فعال شده است، به‌سرعت به ظرفیت کامل بازنمی‌گردد. کارخانه‌ای که نوسازی نشده است، با افزایش قیمت محصول نهایی ناگهان مدرن نمی‌شود و سرمایه‌ای که به بازار ارز و طلا رفته است، بدون ایجاد چشم‌انداز مطمئن به تولید بازنمی‌گردد.
سیاست‌گذار باید یک مسئله ساده از خود بپرسد
سیاست‌گذار پیش از هر تصمیم جدید درباره نرخ ارز، نهاده، قیمت‌گذاری یا یارانه باید از خود بپرسد: «این تصمیم، سرمایه را به سمت تولید می‌برد یا از تولید دور می‌کند؟» اگر پاسخ این پرسش روشن نباشد، حتی سیاست‌هایی که با هدف حمایت از مصرف‌کننده یا کنترل قیمت اجرا می‌شوند، ممکن است در بلندمدت نتیجه معکوس داشته باشند؛ زیرا نمی‌توان برای مدت طولانی قیمت محصول را پایین نگه داشت، درحالی‌که هزینه تولید آن دائماً افزایش پیدا می‌کند. درنهایت تولیدکننده یا قیمت را افزایش می‌دهد، یا تولید را کاهش می‌دهد، یا از بازار خارج می‌شود و هر سه حالت برای امنیت غذایی کشور یک هشدار هستند.
بازگرداندن سرمایه به تولید
راه‌حل این بحران الزاماً پرداخت یارانه بیشتر نیست، آنچه صنعت امروزه نیاز دارد، قابلیت پیش‌بینی و امکان برنامه‌ریزی اقتصادی است. تولیدکننده باید بداند سازوکار تأمین ارز چگونه خواهد بود؛ نهاده با چه فرمولی قیمت‌گذاری می‌شود؛ سرمایه در گردش چگونه تأمین خواهد شد؛ قیمت محصول چگونه با هزینه واقعی تولید تطبیق پیدا می‌کند؛ سیاست‌های ارزی و تجاری حداقل در یک بازه قابل‌قبول ثبات خواهند داشت؛ و درنهایت، آیا سرمایه‌گذاری در تولید می‌تواند بازدهی منطقی و رقابتی ایجاد کند یا خیر. بدون این اطمینان، هیچ برنامه توسعه‌ای برای صنعت دام و طیور پایدار نخواهد بود.
سخن پایانی
صنعت دام و طیور ممکن است امروز هنوز فعال باشد؛ اما نشانه‌های فرسایش آن را باید جدی گرفت. کاهش جوجه‌ریزی، کاهش تولید، فشار بر مرغدار، کاهش ظرفیت کارخانه‌های خوراک، افزایش هزینه نهاده‌ها، کاهش سرمایه‌گذاری، فرسودگی تجهیزات، کاهش سرمایه در گردش و حرکت سرمایه به سمت ارز و طلا، همگی قطعات یک پازل هستند.
خطر واقعی آنجاست که یک روز متوجه شویم مسئله دیگر فقط گرانی مرغ و گوشت نیست؛ مسئله این است که ظرفیت تولید کشور کوچک شده است. ارز گران، اگر با ثبات و سازوکار اقتصادی مناسب همراه نباشد، فقط قیمت نهاده را بالا نمی‌برد بلکه افق تصمیم‌گیری تولیدکننده را کاهش می‌دهد و سرمایه‌گذاری را متوقف می‌نماید. تبعات این توقف در سرمایه‌گذاری فرسودگی تولید، افزایش وابستگی کشور به واردات، تضعیف تولید داخلی و وابستگی بیشتر امنیت غذایی کشور به نوسانات بازار ارز و تجارت خارجی خواهد بود.
بنابراین امروز باید از خود بپرسیم: آیا افزایش نرخ ارز فقط قیمت تولید را بالا برده است، یا در حال تغییر دادن مسیر حرکت سرمایه در اقتصاد ایران است؟ اگر پاسخ، دومی باشد، موضوع، دیگر یک مسئله صرفاً ارزی نیست.
موضوع، آینده تولید کشور است و شاید مهم‌ترین هشدار همین باشد: صنعت دام و طیور ممکن است پیش از آن‌که تعطیل شود، از درون فرسوده شود و جلوگیری از این فرسایش، بسیار کم‌هزینه‌تر از بازسازی صنعتی است که سرمایه، اعتماد و ظرفیت تولید خود را از دست داده است.
