تجارت غلات ایران و روسیه وارد فاز جدید شد؛ چرا این مسیر همچنان پرهزینه است؟

تجارت غلات میان ایران و روسیه در شرایطی ادامه دارد که تحولات ژئوپلیتیکی، محدودیت‌های حمل‌ونقل، افزایش هزینه‌های لجستیکی و مسائل مربوط به پرداخت، معادلات این بازار را پیچیده‌تر کرده است. در این میان، اگرچه روسیه از ظرفیت مناسب برای تأمین غلات برخوردار است و ایران نیز به‌ویژه در مقطع فعلی تقاضای قابل‌توجهی برای واردات دارد، اما استمرار و توسعه این تجارت بیش از گذشته به زیرساخت‌های حمل، مسیرهای مالی و ظرفیت بنادر وابسته شده است.

یاشار غریبی، تحلیلگر بازار غلات، در گفت‌وگو با نگاشته ضمن اشاره به مهم‌ترین چالش‌های تجارت غلات میان ایران و روسیه اظهار کرد: در شرایط فعلی، مسئله اصلی این تجارت کمبود عرضه یا تقاضا نیست. روسیه ظرفیت مناسبی برای تأمین غلات دارد و از سوی دیگر ایران نیز به‌ویژه در مقطع فعلی تقاضای قابل‌توجهی برای واردات دارد. چالش اصلی بیشتر در حوزه لجستیک، ظرفیت حمل دریایی، هزینه‌های جانبی و تا حدودی مسائل بانکی و پرداخت است.

روبل، بخشی از گره مالی تجارت را باز کرد

غریبی با اشاره به تحولات اخیر در حوزه پرداخت افزود: در بخش مالی طی چند ماه اخیر اتفاق مثبتی افتاده و استفاده از روبل در تسویه مبادلات ایران و روسیه نسبت به گذشته بسیار فعال‌تر شده است. چنانچه این روند ادامه یابد، می‌تواند بخشی از مشکلات انتقال پول و وابستگی به ارزها و بانک‌های واسط را کاهش دهد و مسیر تجارت مستقیم دو کشور را هموارتر سازد.

وی در ادامه، حمل‌ونقل را یکی از چالش‌های جدی تجارت غلات میان دو کشور دانست و گفت: با توجه به نیاز ایران و تصمیمات وزارت جهاد کشاورزی در خصوص واردات گندم خوراکی و گندم دامی، بخش قابل‌توجهی از تقاضای جدید در حوزه دریای خزر متمرکز شده است. بخشی از این موضوع نیز به محدودیت‌های موجود در استفاده از بنادر آب‌عمیق روسیه و حمل محموله‌های بزرگ به بنادر جنوبی ایران برمی‌گردد.

فشار تقاضای گندم بر ظرفیت محدود خزر

به گفته این تحلیلگر بازار غلات، در چنین شرایطی ناوگانی که پیش‌ازاین بیشتر درگیر حمل ذرت، جو و تا حدودی دانه‌های روغنی و کنجاله بود، اکنون باید بخشی از ظرفیت خود را به حمل گندم اختصاص دهد. ظرفیت ناوگان روسی و ایرانی در خزر محدود است و افزایش تقاضای چارتر، رشد بسیار شدید کرایه‌ها را رقم زده است؛ به‌طوری‌که در برخی معاملات، هزینه حمل هر تن کالا به محدوده‌ای نزدیک به ارزش خود کالا در مبدأ رسیده است.

تحمیل روزانه 6 تا 9 هزار دلار بابت دموراژ به صاحبان کالا

غریبی یکی دیگر از مشکلات مهم در این مسیر را دموراژ عنوان کرد و ادامه داد: در برخی قراردادهای فعلی بازار، برای هر روز تأخیر ارقامی حدود ۲ تا ۳ دلار به ازای هر تن ظرفیت کشتی مطالبه می‌شود که بسته به اندازه کشتی می‌تواند روزانه حدود ۶ تا ۹ هزار دلار هزینه ایجاد کند. مشکلات و تأخیرهای احتمالی در تخلیه کالا در بنادر شمالی ایران، این هزینه را غیرقابل‌پیش‌بینی می‌کند و مستقیماً روی قیمت تمام‌شده واردات اثر می‌گذارد.

وی تأکید کرد: بنابراین در کنار توسعه مسیرهای مالی، افزایش ظرفیت ناوگان خزر و بهبود سرعت و ظرفیت تخلیه در بنادر شمالی ایران بسیار مهم است.

ژئوپلیتیک، مسیر تجارت غلات روسیه را تغییر داد

این تحلیلگر بازار غلات با اشاره به تأثیر تحولات ژئوپلیتیک بر مسیرهای صادراتی روسیه اظهار کرد: تحولات چند سال اخیر طبیعتاً جغرافیای تجارت روسیه را تغییر داده است. محدودیت‌های مالی و بانکی و افزایش ریسک در برخی مسیرهای سنتی دریای سیاه و آزوف موجب شده روسیه توجه بیشتری به بازارهای خاورمیانه و آسیا و همچنین مسیرهای جایگزین ازجمله خزر و بالتیک داشته باشد.

وی افزود: در این شرایط، موقعیت ایران برای روسیه اهمیت بیشتری پیدا کرده است. ایران علاوه بر این‌که بازار بزرگی برای غلات و نهاده‌های کشاورزی است، یک مزیت جغرافیایی مهم یعنی دسترسی مستقیم از طریق دریای خزر دارد. افزایش تجارت در این مسیر طی سال‌های اخیر نیز این موضوع را به‌خوبی نشان می‌دهد.

غریبی درعین‌حال هشدار داد: افزایش حجم تجارت بدون توسعه متناسب زیرساخت‌ها می‌تواند خود به یک محدودیت تبدیل شود. به گفته او، امروز فشار روی ظرفیت حمل در خزر کاملاً محسوس است و اگر قرار باشد حجم تجارت دو کشور در حوزه غلات افزایش بیشتری پیدا کند، توسعه ناوگان، بنادر، ظرفیت تخلیه و ذخیره‌سازی باید هم‌زمان با آن اتفاق بیفتد.

کریدور شمال ـ جنوب؛ ظرفیت مغفول تجارت غلات

غریبی در تشریح چشم‌انداز بلندمدت این تجارت تصریح کرد: ایران علاوه بر بازار مصرف داخلی، از طریق کریدور شمال ـ جنوب می‌تواند نقش مهم‌تری در اتصال روسیه و حوزه اوراسیا به بازارهای جنوبی داشته باشد؛ مشروط بر این‌که زیرساخت‌های حمل‌ونقل و مالی متناسب با این ظرفیت توسعه پیدا کنند.

وی در ادامه درباره تأثیر سهمیه‌های صادراتی روسیه بر تجارت غلات با ایران اظهار کرد: سهمیه‌های صادراتی روسیه اساساً با هدف مدیریت بازار داخلی این کشور اعمال می‌شوند، اما طبیعتاً روی خریداران خارجی ازجمله ایران هم اثر دارند. مسئله فقط مقدار سهمیه نیست؛ از دید یک فعال تجاری، موضوع مهم‌تر قابلیت پیش‌بینی عرضه و مقررات صادراتی است.

این تحلیلگر بازار غلات افزود: خرید غلات یک تصمیم لحظه‌ای نیست. از زمان قرارداد تا تأمین مالی، رزرو کشتی، بارگیری، حمل و تخلیه، مجموعه‌ای از برنامه‌ریزی‌ها انجام می‌شود. وقتی در خصوص سهمیه یا مقررات صادراتی عدم قطعیت وجود داشته باشد، هم خریدار و هم فروشنده ناچارند این ریسک را در تصمیم و قیمت خود لحاظ کنند.

وی با تأکید بر اهمیت ثبات مقررات ادامه داد: برای توسعه تجارت بلندمدت ایران و روسیه، داشتن یک چارچوب باثبات اهمیت زیادی دارد. اگر واردکننده ایرانی و صادرکننده روسی بدانند طی شش ماه یا یک سال آینده چه حجمی از کالا تحت چه شرایطی قابل معامله است، امکان انعقاد قراردادهای بلندمدت و برنامه‌ریزی حمل بسیار بیشتر خواهد شد. در کالاهای اساسی، قابلیت اطمینان و استمرار عرضه گاهی از یک اختلاف مقطعی در قیمت نیز مهم‌تر است.

تجارت آزاد، بدون پیش‌بینی‌پذیری کافی نیست

غریبی درباره امکان ایجاد شرایط ترجیحی برای صادرات غلات روسیه به ایران گفت: ایران عضو کامل اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیست، اما کشور ناظر این اتحادیه است و از ۱۵ مه ۲۰۲۵ نیز توافق جامع تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا اجرایی شده است؛ بنابراین روابط تجاری ایران با روسیه و سایر اعضای اتحادیه امروز بسیار گسترده‌تر از رابطه با یک کشور ثالث عادی است.

وی ادامه داد: بااین‌حال، توافق تجارت آزاد به این معنا نیست که ایران به‌صورت خودکار از تمام شرایط تجارت داخلی میان اعضای اتحادیه برخوردار باشد. به همین دلیل، در این زمینه فضای مناسبی برای مذاکره بیشتر وجود دارد.

این تحلیلگر بازار غلات افزود: اگر بتوان برای کالاهای استراتژیک کشاورزی میان ایران و روسیه سهمیه اختصاصی، معافیت یا هر سازوکار ترجیحی و بلندمدت دیگری تعریف کرد، قطعاً به توسعه تجارت کمک خواهد کرد. حتی الزاماً بحث فقط حذف سهمیه نیست؛ مهم این است که مقررات قابل پیش‌بینی باشند.

به گفته وی، چنانچه فعالان اقتصادی دو طرف از قبل بدانند چه حجمی از غلات در یک دوره مشخص قابل‌معامله است، می‌توانند برای خرید، تأمین مالی، چارتر کشتی و حتی سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های لجستیکی برنامه‌ریزی کنند. تحقق چنین مدلی نیز نیازمند هماهنگی در سطح دولت‌ها، وزارتخانه‌های کشاورزی، نهادهای تجاری و گمرکی، سیستم بانکی و حمل‌ونقل دو کشور و همچنین تعامل با ساختار اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.

روغن خام؛ بازاری محدودتر و تخصصی‌تر

غریبی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به تجارت روغن خام میان ایران و روسیه اشاره کرد و گفت: بازار روغن با بازار غلات تفاوت مهمی دارد. این بازار تخصصی‌تر و کوچک‌تر است و تعداد خریداران، فروشندگان و حتی شرکت‌های فعال در حمل آن محدودتر است. روغن مستقیماً از واحدهای روغن‌کشی تأمین می‌شود و اگر کیفیت و استمرار تأمین برای خریدار اهمیت داشته باشد، تعداد کارخانه‌های معتبر و بزرگ روسیه که بتوانند حجم مناسب و کیفیت یکنواخت ارائه کنند، چندان زیاد نیست.

وی افزود: البته مدل دیگری نیز در بازار وجود دارد. برخی فروشندگان، روغن را از چند واحد روغن‌کشی کوچک‌تر در مناطق مختلف روسیه خریداری و تجمیع می‌کنند و سپس حجم جمع‌آوری‌شده را در بنادر برای بارگیری در کشتی یا تانکر آماده می‌کنند. این ساختار موجب می‌شود کنترل کیفیت، یکنواختی محصول و اعتبار تأمین‌کننده در معاملات روغن، اهمیت بیشتری پیدا کند.

استمرار تأمین روغن خام از روسیه مستلزم چیست؟

این تحلیلگر بازار غلات با اشاره به محدودیت‌های حمل روغن اظهار کرد: تعداد کشتی‌ها و تانکرهای مناسب حمل روغن در این مسیر نیز محدود است و بخش قابل‌توجهی از ظرفیت چارتر در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌های بزرگ قرار دارد؛ بنابراین بازار روغن نسبت به غلات، بازاری محدودتر و تخصصی‌تر با تعداد بازیگران کمتر است و تغییر در عرضه یک کارخانه، ظرفیت یک کشتی یا برنامه یک چارترکننده می‌تواند تأثیر بیشتری بر قیمت و زمان تحویل داشته باشد.

غریبی در پایان خاطرنشان کرد: با وجود این محدودیت‌ها، روسیه از ظرفیت تولید و صادرات قابل‌توجه روغن آفتابگردان برخوردار است و ایران نیز یکی از بازارهای مهم منطقه برای این محصول است. به همین دلیل انتظار می‌رود روسیه همچنان یکی از منابع اصلی تأمین روغن خام ایران باقی بماند؛ اما توسعه پایدار این تجارت علاوه بر قیمت، به کیفیت و استمرار تأمین، دسترسی به ظرفیت حمل مناسب، شرایط پرداخت و ثبات مقررات صادراتی روسیه وابسته خواهد بود.

وی در جمع‌بندی تأکید کرد: چه در غلات و چه در روغن، ظرفیت توسعه تجارت ایران و روسیه وجود دارد. مسئله امروز بیش از آن‌که پیدا کردن فروشنده یا خریدار باشد، ایجاد یک مسیر تجاری باثبات، قابل‌پیش‌بینی و کم‌هزینه از مرحله پرداخت تا حمل و تحویل نهایی کالا است.