چالش‌های صنعت روغن و وابستگی به واردات؛ فشار مضاعف بر تولیدکنندگان روغن خوراکی

صنعت روغن نباتی از اساسی ترین صنایع غذایی کشور، در وضعیت فعلی با مجموعه‌ای از چالش‌های جدی مواجه است که ادامه روند تولید و تأمین پایدار این کالای اساسی را به مخاطره انداخته است. تولیدکنندگان این حوزه با مشکلات متعددی در تأمین مواد اولیه، سیاست‌گذاری‌های دولتی و نوسانات ارزی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود ۹۰ درصد مواد اولیه موردنیاز صنایع روغن نباتی در ایران از طریق واردات تأمین می‌شود؛ موضوعی که این صنعت را به‌شدت در برابر نوسانات بازار جهانی، تغییرات نرخ ارز و محدودیت‌های بانکی آسیب‌پذیر ساخته است. از سوی دیگر، قیمت‌گذاری دستوری محصولات نهایی بدون در نظر گرفتن هزینه‌های واقعی تولید، فشار اقتصادی قابل‌توجهی بر تولیدکنندگان وارد کرده و حاشیه سود آن‌ها را به حداقل رسانده است.

گروه صنایع غذایی آس (شرکت پایا مهر گستران روشنا)، یکی از تولیدکنندگان انواع روغن خوراکی در کشور، طی یادداشتی به تحلیل این مشکلات پرداخته و راهکارهایی عملی برای عبور از موانع موجود پیشنهاد داده است. این شرکت با تأکید بر لزوم تدوین سیاست‌های پایدار و شفاف، بر ضرورت حمایت عملی دولت از تولید داخلی و تسهیل واردات مواد اولیه تأکید دارد.

وابستگی 90 درصدی به واردات دانه‌های روغنی و روغن خام

صنعت روغن در ایران با چالش‌های متعددی در حوزه‌های تأمین مواد اولیه، سیاست‌گذاری دولتی و واردات روبه‌رو است. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، وابستگی شدید به واردات دانه‌های روغنی است که حدود ۹۰ درصد مواد اولیه صنایع داخلی را تشکیل می‌دهد. این وابستگی، تولیدکنندگان را به‌شدت در برابر نوسانات بازار جهانی، تغییرات نرخ ارز و محدودیت‌های بانکی آسیب‌پذیر کرده است.

در کنار این موضوع، قیمت‌گذاری دستوری دولت بر محصولات نهایی، بدون در نظر گرفتن هزینه‌های واقعی تولید، سبب ایجاد فشار اقتصادی بر تولیدکنندگان شده و حاشیه سود آن‌ها را تا حد خطرناکی کاهش داده است. همچنین تعرفه‌های متغیر و گاهی نامشخص برای واردات دانه و روغن خام، فضای تصمیم‌گیری و سرمایه‌گذاری را برای فعالان این صنعت مبهم کرده است.

بر همین اساس در شرکت آس، ما با تجربه مستقیم این چالش‌ها، به‌خوبی درک می‌کنیم که نبود یک سیاست پایدار و شفاف در این حوزه، به چه میزان هم تولیدکننده را دچار اختلال می‌کند و هم امنیت غذایی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ لذا این مسائل نیازمند بازنگری جدی از سوی نهادهای سیاست‌گذار است.

متضرر شدن تولیدکنندگان با ارائه ارز ترجیحی به واردات روغن

 در بخش سیاست‌های کلان دولت در قبال صنعت روغن در نگاه اول این سیاست‌ها با شعار حمایت از تولید ملی و مصرف‌کننده تنظیم می‌شوند، اما در واقعیت، در بسیاری موارد موجب ایجاد موانع جدی برای تولیدکنندگان هستند. یکی از مثال‌های بارز، تغییرات مکرر در سیاست‌های ارزی و وارداتی است که موجب بی‌ثباتی در زنجیره تأمین و کاهش قدرت برنامه‌ریزی بلندمدت برای واحدهای تولیدی شده است.

علاوه بر این، برخی سیاست‌ها مانند ارائه ارز ترجیحی به واردات روغن به جای دانه، در عمل به نفع واردکنندگان و به زیان تولیدکنندگان داخلی تمام شده و مانع رشد ظرفیت‌های داخلی شده است.

ما در صنایع غذایی آس بر این باوریم که چنانچه سیاست‌های نهاد های مسئول به‌صورت واقعی و عملیاتی با اقداماتی مانند تسهیل واردات مواد اولیه، کاهش بوروکراسی، ثبات قوانین و تقویت زیرساخت‌های مرتبط، از تولید در این حوزه حمایت کند، آینده صنعت روغن به طورکلی روشن و امیدوارکننده خواهد بود؛ اما در وضعیت فعلی، عمده سیاست‌های ساختاری نه‌تنها کمکی به تولید نمی‌کنند، بلکه فضا را برای فعالیت سخت‌تر کرده‌اند.

فارغ از سیاست‌گذاری‌های دولت، مقوله نرخ ارز و تأثیرات آن بر هزینه‌های تولید و قیمت نهایی از ارکان مهم برای مدیریت صنعت روغن است، زیرا بدون تردید، نوسانات نرخ ارز یکی از مؤثرترین عوامل در تعیین بهای تمام‌شده محصولات روغنی در ایران است. ازآنجاکه بخش زیادی از مواد اولیه ما، ازجمله دانه‌های روغنی، افزودنی‌ها، ماشین‌آلات، قطعات یدکی، ظروف بسته‌بندی و حتی برخی مواد اولیه از طریق واردات تأمین می‌شود، هر تغییر در نرخ ارز، بلافاصله تأثیر خود را بر هزینه‌های تولید می‌گذارد.

بنابراین در شرکت آس، برای مقابله با این شرایط، ما به تنوع‌بخشی به تأمین منابع، ایجاد ذخایر راهبردی مواد اولیه، عقد قراردادهای بلندمدت با تأمین‌کنندگان و همچنین استفاده از ابزارهای مالی مناسب برای کنترل هزینه‌ها اقدام کرده‌ایم. بااین‌حال، واقعیت آن است که در شرایط ناپایدار اقتصادی، مدیریت نوسانات ارزی بدون همراهی و حمایت ارگانهای دولتی بسیار دشوار است و می‌تواند بر برنامه‌ریزی تولید، قیمت‌گذاری و حفظ ثبات در بازار اثرگذار باشد.

وضعیت کیفیت روغن‌های تولید داخل

استانداردهای بهداشتی و کیفی در ایران، در سطح مستندات و آیین‌نامه‌ها به‌طورکلی مطلوب هستند و از منظر فنی می‌توان گفت که چارچوب مناسبی برای تولید روغن با کیفیت قابل‌قبول فراهم کرده‌اند. سازمان ملی استاندارد و سازمان غذا و دارو، معیارهای مشخصی برای خلوص، ترکیبات شیمیایی، شرایط بسته‌بندی و نحوه نگهداری محصولات روغنی تعیین کرده‌اند که سلامت مصرف‌کننده به‌درستی حفظ شود.

اما مشکل در نحوه اجرای این استانداردها و نبود نظارت یکنواخت بر همه واحدهاست. برخی از تولیدکنندگان غیرمجاز یا بی‌کیفیت، با دور زدن استانداردها و نبود بازرسی‌های مؤثر، محصولاتی را وارد بازار می‌کنند که به رقابت ناسالم دامن می‌زنند و اعتماد مصرف‌کننده را خدشه‌دار می‌کنند.

از دیدگاه ما، کیفیت روغن‌های تولید داخل به‌شرط رعایت این استانداردها بسیار مناسب و در سطح بین‌المللی است، ولی برای رسیدن به این هدف، باید نظارت‌ها شفاف، عادلانه و بدون تبعیض میان برندها و واحدهای تولیدی انجام شود.

ایجاد یک درگاه یکپارچه و متمرکز؛ راهکاری برای شفافیت سیستم مجوزها

فرآیند اخذ مجوزها، به‌رغم دیجیتالی شدن بخشی از مراحل، همچنان پیچیده، زمان‌بر و گاه متناقض است. یکی از مشکلات عمده، نبود هماهنگی میان نهادهای صادرکننده مجوز، ازجمله سازمان غذا و دارو، سازمان ملی استاندارد، وزارت صنعت و سازمان دامپزشکی است که موجب تداخل در روندها و سردرگمی تولیدکننده می‌شود.

برای نمونه، ممکن است یک فرآورده روغنی ازنظر سازمان استاندارد تأیید شود، اما در سیستم غذا و دارو، به دلایلی دچار تأخیر شود. این ناهماهنگی‌ها، موجب اتلاف زمان، افزایش هزینه‌ها و حتی از دست رفتن فرصت‌های فروش یا صادرات می‌شود.

پیشنهاد ما، ایجاد یک درگاه یکپارچه و متمرکز برای ثبت، پیگیری و دریافت مجوزها است تا فرآیندها شفاف‌تر، سریع‌تر و با کاهش خطای انسانی انجام شود. این کار نه‌تنها به تولیدکننده کمک می‌کند، بلکه موجب بهبود نظارت و کاهش فساد اداری خواهد شد.

بسته پیشنهادی برای بهبود قوانین و مقررات حوزه صنعت روغن

همچنین تدوین یک نقشه راه استراتژیک ملی برای صنعت روغن از راهکارهای پیشنهادی ما در این حوزه است که بر اساس رویداد بازار، ظرفیت‌های تولید داخلی، میزان وابستگی به واردات و سلامت عمومی تنظیم شده باشد. این نقشه راه باید با مشارکت فعال بخش خصوصی، اتحادیه‌ها، دانشگاهیان و سیاست‌گذاران تدوین شود.

برای ارتقای کیفیت نیز می‌توان برندهای برتر را در قالب طرح‌های تشویقی یا رتبه‌بندی کیفی معرفی کرد تا مصرف‌کننده با اعتماد بیشتری خرید کند و تولیدکننده انگیزه بیشتری برای ارتقای کیفیت داشته باشد.

علاوه بر آن، لازم است قوانین واردات، تعرفه‌ها، تخصیص ارز و صدور مجوزها شفاف، پایدار و قابل پیش‌بینی شوند تا تولیدکننده بتواند برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشد و مصرف‌کننده نیز از ثبات قیمت و کیفیت بهره‌مند شود.

دولت چگونه می‌تواند به پویایی صنعت روغن کمک کند؟

دولت و نهادهای صنفی می‌توانند از طریق چند مسیر مهم به پویایی و رشد صنعت روغن کمک کنند:

• تسهیل در دسترسی به ارز با نرخ مناسب برای واردات مواد اولیه
• ایجاد مشوق‌های مالی برای توسعه زیرساخت‌های تولید و بسته‌بندی
• حمایت از کشت دانه‌های روغنی داخلی ازجمله کلزا، سویا و آفتابگردان با حمایت کشاورزان
• حذف بروکراسی‌های زائد در فرآیند صدور مجوز و تأییدیه
• ارائه تسهیلات ویژه به واحدهای تولیدی دارای سابقه صادرات و تولید باکیفیت
• افزایش نظارت بر کیفیت بازار و جلوگیری از فعالیت برندهای زیرزمینی یا بدون مجوز

این حمایت‌ها موجب می‌شود تولیدکننده انگیزه سرمایه‌گذاری و توسعه داشته باشد و درنهایت، مصرف‌کننده نیز محصولی باکیفیت، قیمت منطقی و در دسترس دریافت کند.