تأثیر جنگ ایران و اسرائیل بر تجارت جهانی غلات و ذخایر استراتژیک

درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل، به‌عنوان دو بازیگر کلیدی در منطقه خاورمیانه، پیامدهای گسترده‌ای بر اقتصاد و تجارت جهانی به‌ویژه در حوزه امنیت غذایی بر جای گذاشته است. این تنش‌ها، نه‌تنها فضای سیاسی منطقه را ملتهب کرده، بلکه یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مسیرهای حمل‌ونقل کالاهای اساسی مانند غلات را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک، رشد هزینه‌های بیمه حمل‌ونقل دریایی، کاهش فعالیت کشتیرانی در مسیرهای حیاتی مانند خلیج‌فارس و دریای سرخ و احتیاط بیشتر شرکت‌های بین‌المللی در عبور از این مسیرها، زنجیره تأمین غلات را با اختلالات جدی روبه‌رو کرده است. در این شرایط، کشورها و شرکت‌های واردکننده بزرگ تلاش کرده‌اند با پیش‌خرید، افزایش ذخایر راهبردی و تنوع‌بخشی به مبادی تأمین، از پیامدهای احتمالی این بحران ژئوپلیتیکی جلوگیری کنند.

نگاشته در این شماره برای واکاوی این شرایط با یاشار غریبی، تحلیلگر بازار غلات به گفت‌وگو نشسته است.

به گفته غریبی، درگیری اخیر میان ایران و اسرائیل، بار دیگر ریسک‌های ژئوپلیتیکی در منطقه خاورمیانه را به اوج رسانده و بر یکی از حیاتی‌ترین مؤلفه‌های امنیت ملی کشورها یعنی تأمین غلات و کالاهای اساسی تأثیر گذاشته است. با توجه به موقعیت استراتژیک ایران در مسیرهای تجاری خلیج‌فارس و دریای سرخ، ناآرامی‌های اخیر پیامدهای جدی برای تجارت جهانی و زنجیره تأمین مواد غذایی در پی داشته است.

وی افزود: همچنین یکی از پیامدهای مستقیم درگیری، افزایش هزینه بیمه حمل‌ونقل و تأخیر در بارگیری و عبور کشتی‌ها از مسیرهای حساس بوده است. بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی حمل‌ونقل با احتیاط بیشتری به منطقه نگاه می‌کنند که این موضوع موجب کندی در تأمین غلات و افزایش هزینه تمام‌شده برای واردکنندگان شده است.

واکنش سریع بازار غلات به جنگ ایران و اسرائیل

این تحلیلگر بازار غلات ادامه داد: در ساعات و روزهای ابتدایی آغاز درگیری، بازارهای جهانی واکنشی سریع اما محدود نشان دادند؛ قیمت گندم و جو در بازارهای اروپا و آسیا اندکی افزایش یافت، اما برخلاف بحران اوکراین، این رشد کوتاه‌مدت بوده و پایدار نمانده است. این موضوع نشان‌دهنده حساسیت بالای بازار نسبت به تحولات خاورمیانه است، حتی چنانچه تأثیرات فیزیکی بر عرضه کالاها در کوتاه‌مدت ملموس نباشد.

پیش‌خرید منطقه‌ای و کاهش فعالیت کشتیرانی با وقوع درگیری میان ایران و اسرائیل

غریبی با اشاره به اختلالات حوزه لجستیک دریایی با وقوع درگیری میان ایران و اسرائیل اظهار کرد: در بعد عرضه، به‌ویژه در حوزه لجستیک دریایی، شاهد اختلالاتی هستیم. برخی واردکنندگان عمده در منطقه، ازجمله الجزایر، با مناقصات فوری و افزایش پیش‌خرید غلات در پی تقویت ذخایر استراتژیک خود برآمده‌اند. هم‌زمان، کشورهای صادرکننده مانند روسیه و اوکراین نیز در برنامه‌ریزی صادرات خود به منطقه، با چالش مواجه شده‌اند، زیرا مالکان کشتی‌ها در برخی موارد، فعالیت‌ها را محدود کرده‌اند.

وی درباره واکنش کشورها به درگیری‌های اخیر گفت: کشورهایی مانند ترکیه، مصر و عربستان سعودی به‌طور سنتی برای مقابله با بحران‌ها، به تنوع‌بخشی مسیرهای تأمین، افزایش سطح ذخایر و مدیریت ریسک لجستیکی روی آورده‌اند. شرکت‌های بین‌المللی نیز با افزایش ابزارهای پوشش ریسک (hedging) و تغییر مسیرهای حمل‌ونقل در تلاش برای حفظ پایداری واردات هستند. برخی کشورهای آسیایی مانند چین و اندونزی نیز با سطح بالای موجودی در انباره‌ای دولتی، از آسیب‌های احتمالی جلوگیری کرده‌اند.

افزایش ریسک ژئوپلیتیکی در بازار غلات

درگیری ایران و اسرائیل، به گفته کارشناسان، به‌وضوح سطح کلی ریسک در بازار غلات را افزایش داده است. از تهدیدهای احتمالی برای بستن مسیرهای کشتیرانی تا بی‌ثباتی‌های مالی و انرژی، مجموعه‌ای از عوامل موجب شده است بازار غلات به‌عنوان یک بازار استراتژیک، تحت‌فشار روانی و اقتصادی بیشتری قرار گیرد. نوسانات قیمت نفت نیز به‌عنوان شاخص مکمل، در این مسیر بی‌تأثیر نبوده است.

وی درباره راهکارهایی برای مدیریت تأمین غلات در زمان بحران گفت: برای کاهش تبعات چنین بحران‌هایی، پیشنهادهایی از سوی متخصصان مطرح شده که شامل موارد زیر است:

• افزایش ذخایر استراتژیک به میزان حداقل ۶ تا ۹ ماه
• عقد قراردادهای بلندمدت با کشورهای کلیدی نظیر روسیه، برزیل و آسیای مرکزی
• تسهیل فرآیند ثبت سفارش و کاهش بروکراسی ارزی
• تقویت ابزارهای پرداخت غیرمستقیم و مدیریت انتقال ارز
• استفاده از ظرفیت بخش خصوصی برای تسریع و تسهیل واردات

غریبی در ادامه درباره وضعیت بازار غلات در ایران و جهان تصریح کرد: پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که به دلیل کاهش تولید در کشورهایی چون روسیه و فرانسه و ادامه ریسک‌های ژئوپلیتیکی، قیمت جهانی گندم و جو در کوتاه‌مدت صعودی خواهد بود. بااین‌حال، تولید بالا در برخی مناطق مانند برزیل (در زمینه ذرت و سویا) می‌تواند روند افزایشی را تا حدی تعدیل کند.

در ایران اما مشکلات ارزی، هزینه‌های پرمیوم حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و تحریم‌ها به افزایش مضاعف قیمت غلات دامن می‌زند؛ به‌ویژه اگر فرآیند واردات کُند یا منابع تأمین محدود شود.