تاب‌آوری لجستیکی ایران در شرایط تحریمی

در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیکی و خطرات دریایی افزایش یافته‌ است، یاشار گدازگر، مدیرعامل هلدینگ مهر لجستیک در گفت‌وگویی اختصاصی، پیامدهای این وضعیت بر صنعت حمل‌ونقل دریایی ایران و تاب‌آوری ملی را بررسی و تحلیل نمود. آنچه در ادامه می‌خوانید، مروری بر چالش‌های صنعت حمل دریایی کشور است.

گدازگر در ابتدا با اشاره به تبدیل خلیج‌فارس و دریای سرخ به مناطق پرریسک (High-Risk Areas)، از رشد چندبرابری هزینه بیمه بار و بیمه جنگ به‌ویژه برای نفت‌کش‌ها و کشتی‌های کانتینری خبر داد. به گفته وی، شرکت‌های حمل‌ونقل برای کاهش مواجهه با ریسک‌های امنیتی، مسیرهای طولانی‌تری مانند دماغه امید نیک را جایگزین کانال سوئز می‌کنند. این تصمیم، افزایش زمان سفر، مصرف سوخت و هزینه‌های عملیاتی را به دنبال دارد.

افزون بر این، ضرورت استفاده از گروه‌های امنیتی مسلح یا اسکورت نظامی در برخی مناطق، هزینه‌های مضاعفی را به شرکت‌ها تحمیل کرده است. درنهایت، کاهش عرضه کشتی‌ها در این مسیرها به دلیل ریسک بالا، خود به افزایش نرخ کرایه حمل منجر شده و فشار بر فعالان تجاری را افزایش داده است.

وی با اشاره به این‌که تمامی این هزینه‌های اضافی مستقیماً در صورتحساب صادرکنندگان و واردکنندگان لحاظ می‌شود، گفت: درنتیجه، قیمت تمام‌شده کالاها در بازار مقصد افزایش یافته و درنهایت، مصرف‌کنندگان با رشد بهای کالاهای اساسی، انرژی و مواد اولیه مواجه می‌شوند؛ موضوعی که به‌ویژه برای کشورهای واردکننده‌ای چون ایران، پیامدهای مهمی در حوزه امنیت غذایی دارد.

ظرفیت 19 میلیون تنی ناوگان کشتیرانی ایران در سال 2023

مدیرعامل هلدینگ مهر لجستیک ادامه داد: ظرفیت حمل بار ناوگان کشتیرانی ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۹ میلیون تن بوده است و همچنین ۱۳۷ فروند شناور با ظرفیت ۵ میلیون تن تحت مالکیت گروه کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران قرار دارد.

وی خاطرنشان کرد: در حوزه نفت، شرکت ملی نفت‌کش ایران (NITC) حدود ۱۱ میلیون تن ظرفیت دارد. با وجود این ظرفیت نسبتاً بزرگ، چالش‌هایی مانند فرسودگی ناوگان، تحریم‌های بیمه‌ای و بانکی، کاهش توان عملیاتی در مناطق پرریسک، گلوگاه‌های زیرساختی در بندرها، ضعف در تنوع کشتی‌ها و کمبود ظرفیت ذخیره‌سازی شناورها می‌تواند عملکرد مؤثر ناوگان را در شرایط بحرانی مختل سازد.

بنابراین، اگرچه ظرفیت فعلی ناوگان پاسخ‌گوی نیازهای جاری است، در وضعیت‌های بحرانی یا تحریمی نمی‌توان بر کارایی کامل آن تکیه کرد. به اعتقاد گدازگر، ایران نیازمند افزایش تعداد، تنوع و کیفیت ناوگان و همچنین سرمایه‌گذاری جدی در نوسازی و توسعه زیرساخت‌های بندری و بیمه‌ای است.

پیامدهای مکانیسم ماشه بر صنعت حمل دریایی ایران

گدازگر در ادامه درباره مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم‌ها و تبعات فوری برای لجستیک کشور اظهار کرد: فعال شدن مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم‌های شورای امنیت می‌تواند پیامدهایی جدی همچون افزایش چشمگیر هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه، محدودیت در جابه‌جایی کالاهای فله و نفتی، سوق یافتن تجارت خارجی به سمت مسیرهای غیررسمی، پرریسک و پرهزینه و اختلال در واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه در کوتاه‌مدت را برای حمل‌ونقل دریایی ایران داشته باشد. همچنین این وضعیت می‌تواند فشار قابل‌توجهی به صنایع داخلی و بازار مصرف به‌ویژه در حوزه غذا، انرژی و مواد اولیه تولید وارد کند.

وی همچنین به مقوله تاب‌آوری ملی اشاره کرد و گفت: تاب‌آوری ملی در حوزه حمل‌ونقل یعنی حفظ پایداری زنجیره تأمین کالاهای اساسی حتی در مواجهه با بحران‌هایی نظیر جنگ، تحریم یا تغییرات اقلیمی. ایران به دلیل وابستگی به واردات غلات، دانه‌های روغنی و نهاده‌های دامی، نیاز حیاتی به حمل‌ونقل دریایی کارآمد و پایدار دارد.

ازجمله چالش‌های پیش‌رو می‌توان به تحریم‌های بیمه‌ای و بانکی، فرسودگی ناوگان و بهره‌وری پایین، وابستگی به مسیرهای ناامن مانند خلیج‌فارس، تمرکز واردات از چند کشور خاص و نوسانات اقلیمی و بازار جهانی غذا اشاره کرد.

البته در این مسیر فرصت‌هایی مانند مزیت جغرافیایی ایران با دسترسی به سه دریا، سرمایه‌گذاری در نوسازی ناوگان ملی، همکاری‌های منطقه‌ای با روسیه، هند و آسیای میانه، توسعه بنادر استراتژیک چون چابهار و شهید رجایی و دیپلماسی غذایی و انرژی از طریق قراردادهای پایاپای برای کشورمان وجود دارد.

بنابراین تاب‌آوری لجستیکی و غذایی برای ایران نه‌تنها یک ضرورت راهبردی است، بلکه یک فرصت تاریخی برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های بین‌المللی نیز به شمار می‌رود. با تقویت زیرساخت‌ها، نوسازی ناوگان و دیپلماسی فعال، می‌توان ایران را به کشوری مقاوم در برابر بحران‌های آینده تبدیل کرد.