حذف چهار صفر از پول ملی و تغییر واحد پولی تومان به جای ریال در جلسه هیات دولت در ۹ مرداد ماه ۱۳۹۸ به تصویب رسید تا پس از طی مراحل قانونی، بانک مرکزی ج.ا.ا اقدامات اجرایی آن را آغاز کند. در واقع موضوع کاهش تعداد صفرهای پول ملی و حذف تعدادی صفر از پول ملی نوعی ضرورت بوده که لزوم طرح آن و انجام مطالعات مرتبط با آن در دستگاه سیاستگذاری پولی وجود داشته است. لذا انجام این امر، موضوعی نیست که ناگهان مطرح شده باشد و تغییر رویهای در بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با موضوع تلقی شود، گرچه در دوره مدیریت جدید بانک مرکزی سعی شده است به برخی اصلاحات اساسی در حوزه پولی توجه بیشتری شود و با وجود دشواریهای فراوان اقتصادی از انجام اصلاحات ضروری غفلت نشود.
چرا حذف چهار صفر از پول ملی ضرورت پیدا کرده است؟
به طور معمول، کشوری اقدام به حذف تعدادی صفر از پول ملی مینماید که با تورمهای شدید و بهویژه ابرتورم روبرو شده باشد که خوشبختانه اقتصاد ایران با چنین وضعیتی روبرو نشده است. از سوی دیگر، گرچه اقتصاد ایران با تورمهای بسیار حاد و ابرتورم، مانند آنچه در برخی از کشورهای آمریکای لاتین در دهههای قبل یا کشورهایی مانند زیمباوه و ونزوئلا در دورههای اخیرتر روی داده است، روبرو نشده است،
اما اقتصاد ایران از معدود اقتصادهایی است که در یک دوره طولانی با تورمهای دورقمی دست و پنجه نرم کرده است و از زمان انتشار آمار مربوط به نرخ تورم در سال ۱۳۱۵ تاکنون غیر از دهه ۱۳۴۰ به ندرت تورمهای پایین را تجربه کرده است. (بالاترین نرخ تورم تاریخ ایران مربوط به سال ۱۳۲۲ و برابر با ۱۱۰٫۵ درصد بوده است) و به طور مشخصتر از ابتدای دهه ۱۳۵۰، یعنی حدود ۵ دهه، غالبا تورمهای دورقمی با متوسط ۱۵ درصد را تجربه کرده است.
آیا انتظار کاهش تورم با حذف صفر از پول ملی درست است؟
در واقع، تداوم تورمهای بالا در یک دوره بسیار طولانی، مشابه وقوع ابرتورم در مقطعی کوتاه عمل میکند و همانطور که ابرتورم در یک مقطع کوتاه حذف تعدادی صفر از پول ملی را اجتنابناپذیر میکند، تداوم تورم بالا در یک دوره بسیار طولانی نیز همین ضرورت را ایجاد میکند. بنابراین این استدلال که ایران با ابرتورم روبه رو نشده است، پس نیاز به حذف تعدادی صفر از پول ملی وجود ندارد، صحیح نمیباشد.
انتظار کاهش تورم با حذف صفر از پول ملی، توقعی ناسودمند است و بانک مرکزی ایران هم به عنوان پیشنهاددهنده این اصلاح پولی و هم به عنوان مجری آن به هیچ وجه چنین توقعی را از کاهش و حذف صفر از پول ملی ندارد چراکه حذف چهار صفر از پول ملی حتی در حد اعداد اعشاری چند صدم و چند هزارم هم در تغییر نرخ تورم اثر ندارد و نرخ تورم مربوط به درصد افزایش قیمتها است و نه مطلق سطح قیمتها. لذا حذف چهار صفر از پول ملی به هیچ وجه منجر به کاهش نرخ تورم نخواهد شد.
صرفهجویی در هزینههای چاپ اسکناس و ضرب سکه با حذف صفر از پول ملی
از سوی دیگر با توجه به اینکه واحد رسمی پول ایران ریال است و در حال حاضر نه یک ریالی، وجود خارجی دارد و نه قیمتی در حد ریال در اقتصاد کشور وجود دارد. لذا مشکل اصلی در این زمینه آن است که بخشی از دادوستدها همچنان با اسکناس و سکههای پولی انجام میشود که در این صورت، تداوم تورم سبب میشود برای انجام داد و ستد مثلا یک پرس غذای رستوران به تعداد بیشتری اسکناس (مثلا ۱۰۰۰ ریالی) نیاز باشد.
اما این بدان معنی است که بانک ناشر اسکناس اگر بخواهد اسکناسهایی با ارقام بزرگتر منتشر نکند، ناچار است که تعداد بسیار بیشتری اسکناس ۱۰۰۰ ریالی منتشر نماید تا شهروندان کشور قادر به پرداخت هزینه یک پرس غذای رستوران خود باشند و این به معنی متحمل شدن هزینههای بسیار بیشتری برای چاپ و به گردش انداختن اسکناس است که مطابق تحلیل اقتصادی هیچ دلیلی برای متحمل شدن این هزینه وجود ندارد.
همچنین، در صورت انتشار اسکناسهایی مانند ۱۰۰۰ ریالی در شرایطی که قیمتها پیوسته در حال افزایش است، اشخاص ناچارند برای انجام مقدار مشخصی دادوستد نقدی، مقدار بسیار بیشتری اسکناس نگهداری و با خود حمل کنند که این نیز دربردارنده دشواریهایی است. در واقع صرفهجویی در هزینههای مربوط به چاپ اسکناس و ضرب سکه بخشی از مشکلاتی است که با حذف صفر از پول ملی جبران میشود و حذف ۴ صفر علاوه بر موارد اشاره شده دارای سهولتهایی نیز در بیان قیمتها و ثبت اقلام مالی در دفاتر اشخاص و موسسات است که خود به نوعی پرهیز از هزینه در استفاده از پول به عنوان واحد شمارش است.
حذف صفر چه زمانی راهگشا است؟
در پایان باید خاطرنشان کرد که حذف ۴ صفر از پول ملی، امری اجتنابناپذیر است و بانک مرکزی در به تصویب رساندن دستورالعمل عملیات بازار باز در آستانه اجرایی کردن هدفگذاری تورمی قرار گرفته است که در صورت تغییر مسیر سیاستگذاری پولی بانک مرکزی در جهت هدفگذاری تورمی، یکی از اصلاحات مناسب و ضروری در این راستا اصلاح پولی از نوع حذف صفر از پول ملی است. به عبارت دیگر، حذف صفر از پول ملی زمانی مناسب است که برنامه هدفگذاری تورم و کاهش شدید تورم در دستور کار قرار گرفته باشد. چراکه در صورت تداوم تورم به کاهش مجدد صفر از پول ملی نیازمند هستیم. لذا برای پرهیز از تکرار حذف صفر از پول ملی، برنامه کنترل تورم و کاهش آن اصلی ضروری میباشد.
