صنعت ماکارونی و چالش‌های یارانه گندم و واردات غلات

صنعت ماکارونی به‌عنوان یکی از صنایع مهم در بخش فرآوری مواد غذایی، در سال‌های اخیر جایگاه ویژه‌ای در بازار مصرف داخلی و صادراتی پیدا کرده است. ویژگی‌هایی مانند سهولت مصرف، قیمت مناسب، ماندگاری بالا و ارزش غذایی، باعث شده ماکارونی به‌طور گسترده در سبد غذایی خانوارها قرار گیرد.

در این صنعت، گندم به‌ویژه از نوع دوروم، ماده اولیه اصلی به شمار می‌رود و هرگونه تغییر در قیمت یا کیفیت آن، مستقیماً بر هزینه تولید، قیمت نهایی محصول و حتی تقاضای مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. نوسانات قیمت گندم، که تحت‌تأثیر عواملی همچون شرایط جوی، سیاست‌های دولتی، تحولات بازار جهانی و میزان تولید داخلی رخ می‌دهد، یکی از چالش‌های اساسی تولیدکنندگان ماکارونی محسوب می‌شود.

با توجه به اهمیت گندم در زنجیره تأمین این صنعت، تحلیل روند قیمت آن و درک پیامدهای اقتصادی ناشی از تغییرات آن، برای برنامه‌ریزی دقیق‌تر، مدیریت هزینه‌ها و حفظ رقابت‌پذیری در بازار، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

مهندس نجفیان، رئیس هیئت مدیره ماکارونی شمس آذر در گفت‌وگو با نگاشته درباره چالش‌های صنعت ماکارونی گفت: در سال‌های اخیر، انجمن کارخانجات ماکارونی همواره خواستار ارائه یارانه به قیمت گندم بوده‌اند. این درخواست، هرچند با نیت کاهش هزینه‌ها مطرح شد، اما در عمل به کیفیت محصول نهایی صدمات جدی وارد کرد و متأسفانه، کارخانجات آرد نیز با همین مشکل مواجه‌اند.

وی افزود: اگر مبنای قیمت‌گذاری گندم، قیمت واقعی خرید از کشاورزان بود و نه نرخ یارانه‌ای، امکان واردات گندم برای بخش خصوصی فراهم می‌شد. در این صورت، نه‌تنها بخش زیادی از بار تأمین گندم از دوش دولت برداشته می‌شد، بلکه کیفیت محصولات نهایی مانند آرد نانوایی و ماکارونی نیز به‌طور محسوسی ارتقا می‌یافت.

اختلال در سازوکار بازار ماکارونی با تخصیص یارانه گندم

نجفیان با اشاره به اینکه اعطای یارانه‌ای در حد ۳ تا ۴ هزار تومان، عملاً کل سازوکار بازار را در صنعت ماکارونی مختل کرده است، گفت: تفاوت قیمت میان گندم ۱۷ هزار تومانی با نرخ واقعی ۲۰۵۰۰ تومان، در مقیاس کلان، تأثیر معناداری بر قیمت محصول نهایی ندارد، اما همین شکاف قیمتی، مانع اصلی در مسیر واردات گندم توسط بخش خصوصی شده است.

وی در ادامه  با اشاره به اینکه در حال حاضر، بسیاری از کارخانجات آرد کشور در آستانه فروپاشی اقتصادی قرار دارندنمی‌توان انتظار داشت کارخانه‌ای با متوسط تولید ۳۰۰۰ تن و ارزش گندم مصرفی حدود ۶۳ میلیارد تومان (بر مبنای نرخ ۲۰۵۰۰ تومانی)، با تنها ۳ تا ۷ میلیارد تومان ارزش‌افزوده در سال، به فعالیت پایدار ادامه دهد. این در حالی است که ارزش بسته‌بندی، گونی، و سایر هزینه‌ها بسیار فراتر از مبلغ دریافتی نهایی است.

از سوی دیگر، امروز، برخلاف ۱۰ سال پیش که ایران از مدرن‌ترین کارخانجات آسیابانی آسیا برخوردار بود، بخش قابل توجهی از این صنعت از مسیر به‌روزرسانی و بهینه‌سازی فاصله گرفته است. نه ماشین‌آلات نو خریداری می‌شود و نه سرمایه‌گذاری در تکنولوژی صورت می‌گیرد. این عقب‌ماندگی، نتیجه تصمیم‌گیری‌های نادرست در زنجیره گندم، آرد و ماکارونی است.

برای نمونه، در استان قزوین کرایه حمل هر تن گندم ۳۵۰ تومان و هزینه گونی حدود ۳۰۰ تومان است. قیمت نهایی آرد عرضه‌شده، تقریباً با مجموع این دو رقم برابری می‌کند؛ در این شرایط، هزینه کارگر، انرژی و سایر ملزومات تولید از چه منبعی باید تأمین شود؟ چطور می‌توان از کارخانه‌ای انتظار داشت در چنین شرایطی ادامه فعالیت دهد؟

در این میان، صنعت ماکارونی هم به شدت آسیب‌ دیده است. قیمت تمام‌شده بالا می‌تواند برای برخی واحدها سودآور باشد، اما تخفیف یارانه‌ای ۳۵۰۰ تومانی نه‌تنها اجازه واردات گندم را نداد، بلکه از منظر کیفی، صدمه مستقیمی به صنعت ماکارونی وارد کرد.

نجفیان درباره نقش صنعت ماکارونی به‌عنوان حافظان امنیت غذایی گفت: کارخانجات آرد و ماکارونی، حافظان امنیت غذایی کشور هستند. در شرایط بحرانی همچون دوران کرونا و حتی دوره‌های مشابه جنگ، این صنایع در خط مقدم تولید و تأمین کالاهای اساسی قرار داشتند و با وجود فشارهای متعدد، توانستند بازار را مدیریت کنند.

علاوه بر این در زمان جنگ 12 روزه، کارخانجات ماکارونی، حتی در شرایط سخت، صادرات خود را متوقف کرده و موجودی محصولاتشان را برای توزیع داخلی به سازمان صمت اعلام کرده‌اند.

خود تحریمی؛ آفت صنعت ماکارونی کشور

این فعال صنعت ماکارونی در خاتمه درباره وضعیت صادرات ماکارونی و چالش‌های آن گفت: امروز صادرات ماکارونی با معضل بزرگ رفع تعهد ارزی مواجه است؛ صادرکنندگان ملزم‌اند ارز را یا بازگردانند یا صرف واردات کنند، در حالی که رفع تعهد ارزی عنصری تشویقی برای واردکنندگانی است که عمدتا از طریق رانت اقدام به واردات کرده‌اند.

بنابراین، تداوم این روند باعث “خودتحریمی” در صنعت شده و بازارهای صادراتی را نیز در معرض تهدید قرار داده است چراکه اکثر صادرات ماکارونی ایران به کشورهای منطقه انجام می‌شود، اما سیاست‌های ارزی نامناسب، موجب شده بسیاری از تولیدکنندگان واقعی از این بازارها حذف شوند.