سقوط صادرات شیرینی و شکلات ایران و تأثیر کمبود روغن صنایع بر رقابت‌پذیری

در سال‌های اخیر، صنعت شیرینی، شکلات و بیسکویت در ایران با وجود ظرفیت‌های بالا و بازار مصرف گسترده، با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و محیطی مواجه شده است. این صنعت که از مهم‌ترین بخش‌های صنایع غذایی کشور به شمار می‌رود، همواره تحت تأثیر عوامل اقتصادی، تأمین مواد اولیه، فناوری تولید و تغییرات الگوی مصرف قرار دارد. نوسان قیمت مواد اولیه‌ای مانند شکر، آرد، روغن و پودر کاکائو، وابستگی شدید به واردات برخی اقلام استراتژیک، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و دشواری‌های نقل‌وانتقال ارز، از مهم‌ترین موانع رشد پایدار در این حوزه‌اند.

نگاشته در این شماره، میزبان مهندس فرهاد تاجیک، مدیرعامل هلدینگ داناسپند و عضو هیئت‌مدیره اتحادیه بیسکویت، شیرینی و شکلات ایران شده است تا وضعیت این صنعت و چالش‌ها و فرصت‌های آن را ارزیابی کند.

تاجیک در ابتدا به چالش اصلی این روزهای صنعت بیسکویت، شیرینی و شکلات اشاره کرد و گفت: در حال حاضر تعداد زیادی از کارخانجات شیرینی، شکلات، بیسکویت و کیک ایران به دلیل نبود روغن، به حالت نیمه‌تعطیل درآمده‌اند و لازم است هر چه سریع‌تر سهمیه روغن بر پایه پالم به صنایع، به‌ویژه صنعت شیرینی، شکلات و بیسکویت اختصاص یابد.

بی‌توجهی به سیگنال‌های خطر؛ چرا شاهد کمبود روغن در بخش صنعتی هستیم؟

مدیرعامل هلدینگ داناسپند با بیان این‌که کمبود روغن نتیجه‌ی تخصیص نیافتن ارز، عدم ثبت سفارش‌های به‌موقع یا تأیید نشدن ثبت سفارش از سوی وزارت جهاد کشاورزی، همچنین بدهی دولت به شرکت‌های واردکننده و مشکلات مربوط به کمبود و بهینه‌سازی مصرف ارز است، گفت: شرکت‌های تأمین‌کننده روغن پیش‌تر مشکلی برای تأمین مواد اولیه نداشتند، اما بارها هشدار داده بودند که در صورت عدم‌تأیید ثبت سفارش‌ها و تخصیص ارز، در آذرماه با کمبود شدید روغن مواجه خواهند شد؛ اتفاقی که هم‌اکنون رخ داده است.

در واقع گوش شنوایی نبود که این هشدارها را بشنود؛ یا آگاهانه توجهی نشده یا تصمیماتی گرفته شده که عملاً اجازه فعالیت پایدار به صنعت نمی‌دهد. این در حالی است که کشوری با سابقه صنعتی ایران به‌خوبی می‌داند میزان مصرف سالانه و نیاز هر بخش چقدر است، اما عدم‌تأیید ثبت سفارش‌ها و عدم تخصیص ارز، وضعیت امروز را رقم زده است.
وی در ادامه ضمن تشریح دیگر چالش‌های اصلی صنعت شیرینی، شکلات و بیسکویت اظهار کرد: بزرگ‌ترین چالش صنعت، تغییرات شدید نرخ ارز و عدم تأمین مواد اولیه وارداتی به دلیل عدم تخصیص ارز یا عدم‌تأیید ثبت سفارش‌ها است. این در حالی است که 97 درصد فرمولاسیون محصولات آردی شامل «آرد، شکر و روغن» است و اکنون تأمین آن‌ها دشوار شده است.

علاوه بر این، قیمت خرید تضمینی بر کالاهای اساسی همچون گندم همواره چالش‌ساز بوده است، به گونه¬ای که قیمت تضمینی خرید گندم بالاتر از قیمت جهانی موجب شده است قدرت رقابت در بازارهای جهانی از بین برود؛ این درحالی‌ است که در این زمینه سرمایه‌گذاری‌های سنگین انجام شده است. برای مثال سال ۹۳ صادرات صنعت بیسکویت، شیرینی و شکلات حدود ۹۰۰ میلیون دلار بود؛ امسال به ۲۰۰ میلیون دلار هم نمی‌رسد.

عراق؛ بزرگ‌ترین بازار صادراتی ایران در حوزه شیرینی، شکلات و بیسکویت

تاجیک درباره توان رقابت صنایع شیرینی، بیسکویت و شکلات در بازارهای بین‌المللی بیان کرد: صنعت کیک، بیسکویت و شکلات ایران دارای کارخانه‌های مدرن و توان رقابت با رقبای خارجی است.

در حال حاضر نیز بزرگ‌ترین بازار صادراتی ایران، عراق است. همچنین با تفاهم‌نامه اوراسیا، صادرات محصولات ایرانی در حوزه شکلات، تافی و پاستیل می‌تواند رونق پیدا کند.

همچنین کشورهایی مانند افغانستان که پیش‌تر مصرف‌کننده شیرینی، شکلات و بیسکویت بوده‌اند، اکنون تولیدکننده شده‌اند. علاوه بر این، کاهش قدرت رقابت به دلیل قیمت‌های مواد اولیه داخلی مانند آرد نیز به کاهش صادرات دامن زده است.

فارغ از این عوامل، سخت‌گیری ها در خصوص رفع تعهد ارزی و بازگشت ارز صادراتی در شرایط تحریم که صادرکنندگان را برای انتقال ارز مجبور به پرداخت هزینه اضافی می‌کند نیز از دیگر دلایل کاهش صادرات است؛ این در حالی است که سیاست‌گذاری‌های حمایتی در کشورهای رقیب روزبه‌روز بر رونق آن‌ها می‌افزاید؛ برای مثال ترکیه مشوق های صادراتی قابل توجهی به صادرکنندگان جهت رونق صادرات ارائه می دهد.

مدیرعامل هلدینگ داناسپند در پاسخ به این پرسش که آیا تک‌نرخی شدن ارز می‌تواند راهگشای بازار مواد اولیه باشد، تصریح کرد: تک‌نرخی شدن ارز در کل کار درستی است و مشکلات مشابه تنها زمانی حل می‌شود که ارز تک‌نرخی شود، زیرا در آن صورت، رانت از بین می‌رود، نگرانی از بابت تأیید ثبت سفارش و تخصیص ارز وجود نخواهد داشت و بازار رقابتی شکل می‌گیرد، مشروط بر این‌که قیمت‌های جهانی نیز رعایت شود. برای مثال، واحدهای تولیدی فرآورده‌های آردی در سال‌های ۹۲ و ۹۳ خودشان گندم را از قزاقستان و ازبکستان و همچنین روغن بیسکویت و شکلات را با ارز آزاد وارد می‌کردند.

گندم با کیفیت وارداتی را با گندم کم‌کیفیت داخلی مخلوط کرده و آرد مناسب کیک و بیسکویت تولید می‌کردند؛ زیرا بیسکویت با آرد دارای گلوتن و پروتئین بالا قابل تولید نیست. روغن نیز از شرکت‌های معتبر خارجی مانند کارگیل خریداری می‌شد و صنعت بدون مشکل محصول باکیفیت تولید می‌کرد؛ اما پس از آن اعلام شد که به دلیل حمایت از تولید داخل، اجازه واردات روغن ندارید و صنایع مجبور به تأمین از داخل شدند. سپس به زعم این‌که کشور به خودکفایی گندم رسیده؛ اعلام کردند دیگر واردات نکنید. لذا این موضوع به همراه سیاست خرید تضمینی گندم موجب شد اکنون قیمت گندم در ایران از قیمت جهانی گران‌تر شود.

ارز ترجیحی؛ سدی برای اجرای واردات کالاهای اساسی بدون انتقال ارز

تاجیک ضمن ارزیابی مصوبه واردات کالاهای اساسی بدون انتقال ارز گفت: تا زمانی که ارز ترجیحی وجود دارد، این مصوبه کارایی ندارد، زیرا وقتی برای بخشی از کالاها، ارز ترجیحی داده می‌شود و بخش دیگر همان کالا را با ارز آزاد وارد می‌کنند، بازار دو نرخی شکل می‌گیرد.

با این حال، شاید این مصوبه بتواند بخشی از مشکلات تأمین را کاهش دهد، اما به‌عنوان یک راهکار بلندمدت مناسب نیست. البته هرگونه اظهارنظر در این خصوص هنوز زود است زیرا زیر ساخت نرم افزارهای این مصوبه تا کنون فراهم نگردیده است.

وی مقوله چندنرخی بودن آرد را یکی دیگر از چالش‌های صنعت دانست و افزود: در هیچ کشوری در دنیا شاهد سه نرخی بودن قیمت آرد نیستیم؛ موضوعی که رانت و اختلاف قیمت‌های شدید ایجاد می‌کند. در واقع تعیین قیمت خرید تضمینی گندم اشتباه است؛ اما اگر این کار انجام می‌شود، باید اجازه واردات آزاد نیز وجود داشته باشد. از سوی دیگر قوانین رفع تعهدات ارزی نیز موجب سنگ‌اندازی در مسیر صادرات تولیدات داخل شده است؛ به گونه‌ای که قوانین مربوط به رفع تعهدات ارزی موجب شده است پله‌پله از قله‌های صادرات پایین بیاییم.

افزایش چشمگیر قیمت بیسکویت و شکلات در یک سال اخیر

این عضو هیئت‌مدیره اتحادیه بیسکویت، شیرینی و شکلات ایران با اشاره به این‌که در یک سال اخیر قیمت‌ محصولات شیرینی، شکلات و بیسکویت افزایش چشمگیری داشته، اضافه کرد: این در حالی است که قدرت خرید مردم کاهشی بوده؛ اما باید توجه داشت کیک و بیسکویت نیز مانند نان، لبنیات و ماکارونی در سبد خانوار است؛ اگر گران شود، از سبد میان‌وعده مردم حذف می‌شود.

تاجیک در پایان خاطرنشان کرد: با توجه به شرایط فعلی و فعال شدن مکانیسم ماشه، مسئولان باید در جهت تسهیل قواعد و استانداردهای سختگیرانه بکوشند، زیرا در چنین وضعیتی تأمین موارد موردنیاز تولید از هر کشور و استاندارد مطلوب، میسر نیست. لذا برای تحقق امنیت غذایی جامعه باید قواعد و قوانین تسهیل یابند و نظارت های پسین جایگزین نظارت های پیشین گردد.