رقابت بندر فاو عراق با بنادر ایران و تهدید جایگاه کریدور شمال- جنوب

پروژه بندر بزرگ فاو در عراق که شرکت کره‌ای دوو، پیمانکار اجرای آن شده است، در فاز اول شامل پنج قرارداد ساخت ۵ سکو به عمق ۱۹ متر، حفاری کانال آبی داخل بندر، حفاری کانال آبی خارج بندر، حفاری کانال اتصال بندر فاو به بندر خور الزبیر و ساخت بزرگراهی بین بندر فاو و بندر ام‌القصر است. حال با تکمیل فاز اول بندر فاو، این شائبه ایجاد می‌شود که سهم ترانزیتی ایران کمرنگ خواهد شد و کریدور شمال- جنوب منزوی خواهد شد.

نگاشته در این شماره در گفت‌وگو با آقای دکتر مهدی اسدی، رئیس محترم  اداره لجستیک و حمل و نقل چندوجهی سازمان بنادر و دریانوردی پروژه فاو و تأثیر آن بر جایگاه بنادر ایران را بررسی نموده است.

به گفته دکتر اسدی، عراق کشوری عمدتاً محصور در خشکی بوده و بصره تنها استان این کشور است که به آب‌های آزاد دسترسی دارد.عراق از طریق استان بصره در جنوب، دارای یک راه دریایی در خلیج فارس است که دارای 58 کیلومتر خط ساحلی است. همه بندرهای بزرگ عراق در محدوده استان بصره در مناطق الزبیر و فاو واقع شده اند.عراق همچنین دارای چند بندر کوچک مشرف به رودخانه های دجله و فرات و شط العرب است که در همین راستا به بنادری همچون بندر ابوفلوس و بندر معقل میتوان اشاره نمود. عراق در تلاش است تا با تأسیس بندر بزرگ فاو و افزایش اسکله ها در بنادر فعلی، ظرفیت بنادر خود را افزایش دهد. بنادر عراق تا پیش از فاو، همه در کانال‌های حمل‌ونقل و آبراه‌های داخلی با معضلات زیادی همچون کم‌عمقی، باتلاقی بودن و عدم اجرای لایروبی منظم اروند به دلیل پاره ای ملاحظات سیاسی ناشی از اجرای توافقنامه الجزایر 1975 و بالتبع عدم پهلوگیری کشتی‌های سایز بزرگ روبه‌رو بودند؛ به‌گونه‌ای که بنادر عراق به سختی قادر به تأمین نیازهای تجاری داخلی کشور عراق از طریق دریایی بودند. لذا این وابستگی برای عراق ایجاد شده بود که از طریق بنادر ایران یا کویت و یا از طریق زمینی از کشورهای همسایه مانند ترکیه نیازهای خود را تأمین کند که این موضوع همواره برای کشور عراق آزاردهنده بود.

وی با اشاره به این‌که عراق حدود 80 درصد از نفت خود را از طریق بندر بصره صادر می‌کند، گفت: پیش از احداث بندر فاو، توسعه‌یافته‌ترین بندر عراق، بندر ام‌القصر با هشت اسکله قدیمی و سیزده اسکله جدید و  با ظرفیت اسمی 8 میلیون و 800 هزار تن عملیات سالیانه تخلیه و بارگیری انواع کالا اعم از کانتینری، جنرال کارگو و فله و ظرفیت انبارش 614 هزار تن در سال، مهم‌ترین بندر عراق محسوب می‌شد و بیش از سه چهارم واردات کشور عراق از طریق این بندر صورت می‌پذیرد؛ اما اکنون بندر فاو، یک پدیده و رویداد بزرگ برای عراق محسوب می‌شود؛ چراکه هم دارای موقعیت راهبردی بوده و متصل به خلیج‌فارس است و هم این‌که بالقوه ظرفیت بسیار بالایی برای لجستیک عراق ایجاد می‌کند.

دکتر اسدی درباره اهمیت بندر فاو اظهار کرد: ایده ساخت بندر فاو از 15 سال پیش شروع شد و مطالعات آن از سوی یک شرکت ایتالیایی انجام گرفت؛ اما در ادامه به تغییرات سیاسی بسیاری برخورد کرد و بی‌ثباتی عراق سبب شد تا ساخت و تکمیل این بندر به طول انجامد. بندر فاو با محوریت بندر کانتینری در حال ساخت و تکمیل می‌باشد و هدف‌گذاری آن، این است که به یک بندر بزرگ و قطب کانتینری در بنادر منطقه تبدیل شود. در حال حاضر بندر جبل‌علی امارات متحده عربی مهم‌ترین بندر کانتینری منطقه می‌باشدکه نقش مؤثری در زنجیره تأمین صنایع کشورهای منطقه ایفاء می‌نماید. این بندر پس از افتتاح سومین پایانه کانتینری خود ظرفیت عملیات تخلیه و بارگیری کانتینری را به میزان  19 میلیونTEU در سال افزایش داده است. بر اساس پیش‌بینی‌ها نیز بندر فاو دارای ظرفیت 5/7 میلیون TEU در بخش کانتینرخواهد بود. در این میان، بندر شهید رجایی ایران از بنادر مهم کانتینری منطقه، ظرفیت تخلیه و بارگیری کانتینر خود را از 6.3 میلیون TEU به 8  میلیونTEUدر سال 1403 افزایش داده است.

بنابراین در این وضعیت شاهد رقابت بین بنادر منطقه برای جذب بار کانتینری هستیم و قطعاً چنانچه فاو به توسعه نهایی خود برسد و بازاریابی خوبی داشته باشد و شرکت‌های به نام و معتبر بین المللی در عرصه اپراتوری ترمینال‌های کانتینری در آن سرمایه‌گذاری کنند، طبیعتاً بندر شهید رجایی به‌عنوان بزرگ‌ترین بندر کانتینری ایران تحت شعاع قرار می‌گیرد و بندر امام خمینی نیز از تأثیرات بندر فاو بی‌نصیب نخواهد ماند.

رئیس اداره لجستیک و حمل و نقل چندوجهی سازمان بنادر و دریانوردی در ادامه با اشاره به این‌که ساخت بندر فاو، سرمایه‌گذاری ایران در پروژه ریلی بصره- شلمچه را نیز تحت تأثیر قرار داده است، افزود: دلیل این ‌که کشور عراق این خط ریلی را به محوریت حمل‌ونقل باری تبدیل نکرد، این بود که از بندر فاو استفاده کند و این بندر را از طریق ریلی و جاده‌ای تا ترکیه و در ادامه تا گرجستان و  دریای سیاه و اروپا متصل نماید.

وی با اشاره به این‌که بندر فاو صرفاً بنادر ایران را تحت شعاع قرار نمی‌دهد، گفت: کویت در حال حاضر مهم‌ترین کشوری است که در قبال بندر فاو در عراق موضع دارد و این دو کشور از دیرباز با یکدیگر اختلافات مرزی بسیاری دارند. کشور کویت بیش از 10 سال است که بندر مبارک را در دستور کار خود دارد و تلاش کرده تا این بندر را توسعه دهد. بندر مبارک در جیره بوبیان دقیقاً در مجاورت فاو محسوب می‌شود و با وجود گذشت بیش از 10 سال فقط 52 درصذ پروژه این بندر تکمیل شده است و این موضوع موجب شده کویت نگران باشد که قافیه را به عراق ببازد.

علاوه بر این، نگرانی برای بندر جبل‌علی نیز وجود دارد؛ هرچند امارات در ظاهر از پروژه کریدور توسعه عراقی‌ها حمایت می‌کند و قصد سرمایه‌گذاری در آن را دارد، اما عراقی‌ها با تردید به سرمایه‌گذاری اماراتی ها نگاه می‌کنند و به نظر می‌رسد که امارات با این سرمایه گذاری به دنبال این است که پروژه فاو را به گمراهی بکشاند.

اسدی ادامه داد: کشور عراق به‌صورت جدی کریدور راه توسعه که از استان بصره شروع به کار می نماید و هدف آن، اتصال کشور عراق به اروپا از طریق ترکیه است را پیگیری می نماید. عراق در این مسیر سرمایه‌گذاری خارجی را جهت احداث ریل جذب نموده است. در همین زمینه، ترکیه در خصوص اتصال ریلی و جاده‌ای با کشور عراق قرارداد منعقد نموده و بحث ایجاد 1200 کیلومتر خط ریل را دنبال می‌کنند تا به‌این‌ترتیب عراق به کشور ترکیه متصل و ازآنجا به اروپا دسترسی پیدا نماید.

در این وضعیت،کشور ایران که دارای مسیر سنتی حمل به اروپا بوده و کالاهای ترانزیتی را از مسیر ترکیه به‌صورت جاده‌ای به اروپا منتقل می‌کرده، تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. همچنین کریدور شمال-جنوب نیز متأثر از کریدور جدید عراق خواهد شد.

البته ایجاد بندر فاو و با به عبارت دیگری توسعه هرگونه زیرساخت های فیزیکی به‌خودی‌خود منتج به یک کریدور ترانزیتی کارا نخواهد گردید و اصولا هرچقدر سرمایه‌گذاری در زیرساخت لجستیکی کشور و یا کشورهایی منظقه صورت پذیرد تا زمانی که شبکه منسجم و منظم همکاری و ارائه خدمات لجستیکی میان زیربخش‌های مختلف کشورهای مسیر اعم از نهادهای تاثیرگذار در سرعت و چابکی گذر در پایانه‌های مرزی مشترک نظیر گمرک، بازیگران اصلی حمل همچون متصدیان حمل و بارفرابران(Freight forwarder) درکشورهای منطقه شکل نگیرد، نمی‌توان ادعا کرد کریدوری شکل گرفته و رونق دارد.

زنگ خطر برای جایگاه ایران در کریدور شمال- جنوب و کریدور خلیج فارس- دریای سیاه

اسدی با بیان این‌که کشور عراق اقدام بلند پروازانه‌ای را شروع کرده است، خاطرنشان کرد: عراق توانسته تا این جای کار در جذب سرمایه‌گذاری موفق عمل کند و ترکیه، امارات، قطر علاقه‌مندی و مشارکت خود را جهت سرمایه گذاری در این پروژه به‌شدت اعلام کرده اند. این مسئله می‌تواند زنگ خطری برای نابودی جایگاه ایران در مسیر کریدور شمال- جنوب و کریدور خلیج فارس- دریای سیاه باشد؛ چراکه در بحث زیرساخت‌های فیزیکی در کشور مشکل اساسی داریم و باید حمل‌ونقل چابک و مقرون‌به‌صرفه‌ای داشته باشیم.

آیا بنادر ایران قدرت رقابت با بندر فاو را دارند؟

رئیس اداره لجستیک و حمل و نقل چندوجهی سازمان بنادر درباره قدرت بنادر ایران برای رقابت با بندر فاو اظهار کرد: بندر شهید رجایی ایران ظرفیت 160 میلیون تن تخلیه و بارگیری سالانه دارد و بندر امام خمینی(ره) نیز بالغ‌بر 60 میلیون تن بحث تجهیزات بارگیری و تخلیه استراتژیک آن است. لذا ازنظر اعداد و ارقام بنادر ایران جزء بنادر توسعه‌یافته محسوب می‌شوند؛ اما مسئله این است که چه مقدار از این ظرفیت اسمی تبدیل به ظرفیت عملیاتی شده است. متأسفانه در حال حاضر، ظرفیت عملیاتی بنادر ایران بسیار کمتر از ظرفیت اسمی آن‌ها است که یکی از مهمترین دلایل آن ناکافی بودن زیرساخت‌های همبند همچون راه آهن و فقدان ایفای جایگاه فعال و ایفای نقش بارفرابر جهت بازاریابی و بازارسازی ترانزیت محمولات کشورهای دیگر و پیش ران توسعه حمل و نفل چندوجهی در کشور می باشد به نحوی که عملیات بنادر غالبا به فرآیند صادرات و واردات می‌پردازد و سهم لجستیک کالای ترانزیت از کل فرآیند لجستیک بنادر 4.7 الی 6.5 درصد می‌باشد. برای مثال راه‌آهن به‌عنوان یکی از ارکان تأثیرگذار دراقتصادی و مقرون به صرفه شدن  لجستیک حمل تاکنون نتوانسته آن‌گونه که باید در عرصه جذب بار  ترانزیتی نقش‌آفرینی کند. در همین راستا راه‌آهن ج.ا.ا در بهترین حالت و در زمان پاندمی کرونا و بسته بودن عملکرد ترانزیتی، عملکرد 2 میلیون تنی داشته است که فاصله بسیاری با عملکرد راه‌آهن سایر کشورها دارد.

ثبت یک میلیون و 987 هزارTEU عملکرد کانتینری در بنادر کشور

اسدی با اشاره به این‌که عملکرد کانتینری کشور در سال جاری حدود یک میلیون و987 هزار TEUبوده است و از این میزان  فقط 15% مربوط به عملیات ترانزیتی بوده و باقی عمدتاً مرتبط با واردات و صادرات و ترانشیپمنت بوده است، گفت: ضروری است که در بلندمدت به سمت‌وسوی بازاریابی برای محصولات ترانزیتی برویم که به‌شدت موردنیاز زنجیره تامین صنایع کشورهای دیگر  است؛ چراکه ازلحاظ لجستیکی به‌نوعی وابستگی زنجیره تامین سایر کشورها به عبور از کشورمان را ایجاد کرده‌ایم. البته باید این مقوله در قالب خدمات چابک و ارزان ارائه شود.در همین راستا گفتنی است؛ عمده محصولاتی که از کشورمان ترانزیت  می‌گردد شامل مواد معدنی ( عمدتا گوگرد ترکمنستان) و فرآورده‌های نفتی ( نفت خام اقلیم کردستان ) می‌باشد که صادرات و گذر خارجی این محمولات بسیار تاثیر پذیر از قیمت جهانی آن و همچنین برخی تصمیمات سیاسی بوده و تاثیر به سزایی در زنجیره تامین کمپانی های بزرگ کشورهای دیگر ندارد .

افزایش ظرفیت بنادر کشور تا سقف 290 میلیون تن

به همت مدیران ارشد سازمانی به ویژه مدیرعامل محترم سازمان و همچنین معاون محترم امور بندری و اقتصادی سازمان ظرفیت لجستیکی بنادر تا سقف 290 میلیون تن، افزایش پیدا نموده است. اما نکته حائز اهمیت این است که سایر زیرسیستم‌های حمل و نقلی همچون ریل و جاده نیز باید به صورت موزون و هماهنگ با بنادر رشد و توسعه پیدا نماید که به منظور تهیه برنامه اقدام مشترک اجرایی جهت تحقق اهداف تصریح شده در برنامه هفتم توسعه منجمله افزایش سهم حمل و نقل ریلی در بنادر تا 25% به همت و ابتکار مدیرکل محترم ترانزیت، لجستیک و توافقنامه‌های سازمان بنادر و دریانوردی، کمیته و کارگروه‌های مشترکی میان مدیران سازمان بنادر و دریانوردی و شرکت راه آهن ج.ا.ا ( ستاد و استان‌ها) در سه حوزه فرآیندها و تبادل داده، حوزه زیرساخت، حوزه ترانزیت و بازاریابی تشکیل و جلسات مستمری برگزار گردیده که ماحصل آن در قالب برنامه اقدام مشترک در سه بازه زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت مقرر است در مراسم گرامیداشت  روز حمل و نقل ( 27 آذر 1403) توسط مدیران عامل محترم دو مجموعه مورد امضا و عملیاتی گردد که قطعا با همکاری مشترک و تنگاتنگ زیرمجموعه‌های حمل و نقلی کشور با یکدیگر، شاهد تجمیع و افزایش شایستگی های لجستیک در کشور خواهیم گردید.

کشور عراق هنوز شبکه‌ای کامل از متعاملین را که منتج به ایجاد یک کریدور ترانزیتی شود، تشکیل نداده و تاکنون فقط زیرساخت را توسعه داده است. از سوی دیگر، عراق کشور باثباتی نیست و باید منتظر ماند و دید که در ادامه مسیر چه خواهند کرد.