ثبات شکننده بازار روغن با تهدید کمبود از مهرماه
گفتوگوی ویژه با دبیر انجمن روغن و چربیهای خوراکی ایران
در حالی که بازار روغن خوراکی کشور در ماههای اخیر به آرامش نسبی رسیده، اما چشمانداز ادامه این وضعیت چندان امیدوارکننده نیست. مهندس سیامک ربیعی، دبیر انجمن روغن و چربیهای خوراکی ایران، در گفتوگوی اختصاصی با مجله نگاشته هشدار داد: چنانچه ارز مربوط به واردات روغن خام سال گذشته تا پایان شهریورماه پرداخت نشود، کشور با کمبود مجدد روغن خام مواجه خواهد شد.
وی با اشاره به اینکه مصرف روغن در نیمه اول سال کمتر از نیمه دوم است، افزود: تأمین این کالای استراتژیک، مستقیماً به تخصیص بهموقع ارز، جلب اعتماد فروشندگان خارجی و ثبات مقررات تجاری وابسته است.
بیثباتی در تخصیص ارز؛ بزرگترین مانع تأمین روغن
آقای ربیعی یکی از بزرگترین چالشهای فعلی را نبود برنامهریزی مشخص در زمان تخصیص ارز کالاهای وارداتی عنوان کرد. به گفته او، این بینظمی باعث کاهش اعتماد فروشندگان خارجی شده و امکان برنامهریزی داخلی را نیز از بین برده است.
او همچنین تأکید کرد: تا زمانی که سهمیه ثبت سفارشها مشخص نشود، امکان برنامهریزی برای شرکتها وجود ندارد. از سوی دیگر، قیمت روغن خام در بازار جهانی در فصلهای مختلف متفاوت است. اگر سهمیهبندی حذف شود، شرکتها میتوانند در فصولی که قیمتها پایینتر است خرید انجام دهند. این موضوع به کاهش قیمت تمامشده و در نتیجه صرفهجویی در خروج ارز منجر خواهد شد.
مقابله با بحرانهای منطقهای؛ راهکارهای توزیع اضطراری
در خصوص بحرانهای منطقهای ناشی از جنگ و مهاجرت، دبیر انجمن روغن و چربیهای خوراکی تأکید کرد: در استانهایی که به دلیل شرایط غیرعادی با حجم بالای مسافر روبهرو میشوند، دولت باید با همکاری شرکتهای توزیع و پخش، تمهیدات لازم را اتخاذ کند تا بتوان در مواقع اضطراری از انبارهای ذخیره، بهسرعت به بازار تزریق انجام داد.
بخشنامههای غیرمنتظره؛ زنجیره تأمین را قفل میکند
یکی از انتقادات جدی آقای ربیعی، تصویب بخشنامههای ناگهانی و بدون هماهنگی با بخش خصوصی است.
او به بخشنامه مالیات بر ارزش افزوده در ابتدای سال جاری اشاره کرد و گفت: دفتر امور مالیاتی، روغن خام را مشمول ۱۰ درصد مالیات بر ارزش افزوده دانست، چون «قابلیت مصرف ندارد»! این تفسیر نادرست سازمان امور مالیاتی، موجب شد که محمولههای روغن به مدت یک ماه در گمرکات متوقف شوند. این در حالی است که روغن خام کالای مصرفی نهایی نیست.
در توضیح این مورد، ربیعی افزود: اداره امور مالیاتی اشتباهاً قانون مالیات بر ارزش افزوده را تعبیر یا تفسیر کرده است. از روغنهای پتروشیمی و شرکتهای نفتی باید ارزش افزوده اخذ شود، چون قابلیت مصرف ندارند؛ ولی روغنهای خوراکی قابلیت مصرف دارند، اما مانند بسیاری از کالاها باید یک فرآیند صنعتی روی آنها انجام شود. کالاهایی مانند مرغ، گوشت، تخممرغ و برنج همگی جزو کالاهایی هستند که مستقیماً از تولید به مصرف نمیرسند و زنجیرههای میانی بهعنوان فرآیند نیز بر ارائه آن تا نقطه مصرف تأثیرگذارند.
وی همچنین به مشکل توقف کالاهای وارداتی پس از اتمام فصل خرید تضمینی دانههای داخلی اشاره کرده و افزود: در حال حاضر، کالاها به همین دلیل در گمرکات ماندهاند. ما از سوی انجمن پیشنهاد کردهایم که زیان حاصل از این وضعیت به حساب دولت واریز شود تا ترخیص کالاها تسهیل گردد.
آقای ربیعی نسبت به طرح کشت قراردادی با هدف واردات دانههای روغنی نیز توضیحاتی داد و یادآور شد: این طرح تمرکز بخش خصوصی را از وظیفه اصلی خود که واردات و تولید است، منحرف میکند. نباید تأمین روغن خام را به عملکرد کشاورزی داخلی که فقط ۶ درصد نیاز کشور را پوشش میدهد، گره زد. این کار، کارایی را پایین میآورد و سرمایه را هدر میدهد.
آیا بخش خصوصی میتواند بازار را کامل تأمین کند؟
پاسخ دبیر انجمن به این سؤال کاملاً شفاف است: بله. بخش خصوصی بهتنهایی میتواند ۱۰۰ درصد نیاز بازار را تأمین کند؛ اما به دلیل سیاستهای فعلی، بخش دولتی همچنان بخش عمدهای از واردات را در قالب ذخایر استراتژیک به خود اختصاص داده است.
پرریسکترین نقطه زنجیره روغن کجاست؟
آقای ربیعی، تصمیمگیریهای وزارت جهاد کشاورزی بدون اخذ نظر مشورتی از خبرگان صنعت را پرریسکترین حلقه زنجیره تأمین روغن دانست. وی افزود: این تصمیمات اغلب پشت درهای بسته گرفته میشوند و بدون اطلاعرسانی دقیق به اجرا درمیآیند، که عملاً روند تأمین و ثبات بازار را تهدید میکند.
وی به مشکل بلاتکلیفی سرمایه شرکتها در چرخه واردات روغن خام اشاره کرده و گفت: وقتی یک شرکت سرمایه کلانی را برای واردات دانههای روغنی و روغن خام هزینه میکند، منطقی است که بداند این سرمایه چه زمانی بازمیگردد. اما در حال حاضر، هیچ برنامه مشخص ارزی وجود ندارد و همین ابهام، انگیزه فعالان را کاهش داده است.
حذف ارز ترجیحی؛ صرفهجویی ۸۷ هزار میلیارد تومانی در سال
در بخش پایانی این گفتوگو، ربیعی بار دیگر بر حذف ارز ترجیحی روغن خام و انتقال آن به تالار مبادله ارزی تأکید کرد. به گفته او، سالانه بیش از ۲ میلیارد دلار ارز برای واردات روغن خام تخصیص مییابد که با آزادسازی آن، حدود ۸۷ هزار میلیارد تومان صرفهجویی ارزی برای دولت محقق خواهد شد.
وی افزود: دولت میتواند با استفاده از این منابع، ماهانه مبلغی در حدود ۱۴۵,۰۰۰ تومان به حساب ۵۰ میلیون یارانهبگیر واریز کند. این سیاست، ضمن حفظ حمایت از اقشار ضعیف، باعث شفافسازی در تخصیص منابع نیز خواهد شد.
شفافیت، شرط بقا در بازار روغن و پایان قاچاق سازمانیافته
بر اساس تحلیل آقای ربیعی، با واقعیسازی قیمت داخلی، انگیزه قاچاق از بین میرود. او گفت: با در نظر گرفتن جمعیت ۹۰ میلیونی (شامل مهاجران) و سرانه مصرف ۱۸ کیلوگرم، مصرف سالانه کشور ۱,۶۵۰,۰۰۰ تن برآورد میشود، در حالیکه تا ۲ میلیون تن تولید و توزیع میگردد. این اختلاف ۳۵۰ هزار تنی، در عمل قاچاق به کشورهای همسایه را نشان میدهد.
با اجرای سیاست واقعیسازی قیمتها، تولید دانههای روغنی داخلی مانند کلزا، سویا و آفتابگردان اقتصادیتر خواهد شد. در چنین شرایطی، کارخانههای روغنکشی مستقیماً از کشاورزان خرید خواهند کرد و بار مالی از دوش صنعت برداشته میشود.
ربیعی خاطرنشان کرد که صنایع روغننباتی، بهجای وابستگی به یارانه، به سمت بهرهوری، کاهش هزینهها و نوآوری حرکت خواهند کرد. در نهایت، شفافیت و پیشبینیپذیری اقتصادی، اعتماد سرمایهگذاران داخلی و خارجی را به این صنعت باز خواهد گرداند.
