انحصار سامانه‌ای و قفل تجارت روغن در ایران

بازار روغن در ایران طی سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و مدیریتی روبه‌رو بوده است؛ چالش‌هایی که از وابستگی شدید کشور به واردات مواد اولیه تا نوسانات ارزی، مداخلات سیاست‌گذاری، تعدد سامانه‌های نظارتی و محدودیت‌های تجاری را شامل می‌شود. در کنار این موضوع، سهم بالای واردات در تأمین نیاز کشور موجب شده است کوچک‌ترین تغییر در سیاست‌های ارزی و تجاری، به‌سرعت بر میزان عرضه، قیمت و دسترسی مصرف‌کنندگان تأثیر بگذارد.

مهندس متین‌زاده، مدیرعامل شرکت پارس متین طلوع در گفت‌وگو با نگاشته در چالش‌های این صنعت گفت: یکی از مهم‌ترین چالش‌های فعلی کشور در حوزه تأمین و واردات روغن، مسئله ارز است. دولت تاکنون ارز حاصل از واردات کالاهای اساسی ازجمله روغن را به واردکنندگان پرداخت نکرده و نزدیک به یک سال است که هیچ‌یک از واردکنندگان، ارز تخصیصی خود را دریافت نکرده‌اند.

ریشه تنش قیمتی بازار روغن کجاست؟

بخش دیگری از مشکلات نیز به این موضوع بازمی‌گردد که فرآیند ثبت سفارش تنها در اختیار چند واردکننده دائمی قرار گرفته و عملاً واردات روغن در انحصار گروه محدودی است. این محدودیت حتی مانع آن شده که فعالان جدید بتوانند با استفاده از سرمایه و ارز خودشان کالا وارد کنند؛ در واقع این انحصار سبب کاهش عرضه در کشور شده و درنتیجه، بازار با تنش قیمتی و چندنرخی شدن روغن مواجه شده است.

متین‌زاده در ادامه با اشاره به تبعات حذف ارز ترجیحی تصریح کرد: حذف ارز ترجیحی می‌تواند بخش عمده‌ای از رانت موجود در فاصله قیمت واردات تا توزیع را از بین ببرد. با حذف این رانت، افراد غیرمتخصص و غیرواقعی از بازار کنار می‌روند و فضا در اختیار فعالان واقعی و متخصص قرار خواهد گرفت.

سامانه جامع تجارت؛ زیرساختی مناسب برای بازگشت آرامش به بازار روغن

مدیرعامل شرکت پارس متین طلوع با بیان این‌که یکی از زیرساخت‌های اساسی برای سامان‌دهی این وضعیت، لزوم هماهنگی کامل دولت و وزارت جهاد کشاورزی در اجرای یک دستورالعمل واحد است، اظهار کرد: متأسفانه به‌رغم طراحی «سامانه جامع تجارت» که عملکرد نسبتاً مطلوبی داشت، نبود هماهنگی میان وزارت صمت و وزارت جهاد سبب شد سامانه‌های موازی همچون سامانه بازارگاه و همچنین سامانه GTC نیز راه‌اندازی شوند.
بنابراین فعال‌سازی چندین سامانه و صدور بخشنامه‌های متعدد و متزلزل سبب شده است بازرگانان روزانه با مسائل پیچیده مالیاتی، اداری و مقررات دست‌وپاگیر روبه‌رو شوند؛ موضوعی که امکان اجرای صحیح فعالیت تجاری را مختل می‌کند.

مسئولان باید با اتخاذ یک تصمیم واحد و ایجاد زیرساخت منسجم، سامانه جامع تجارت را به‌عنوان بستر اصلی و یگانه مدیریت فرآیندهای تجارت خارجی قرار دهند. دولت باید اجازه دهد بخش خصوصی مسیر طبیعی تجارت را طی کند و صرفاً با نظارت هوشمند، تعادل قیمتی را تضمین نماید.

وی با بیان این‌که بازار با اقتصاد دستوری و تعیین قیمت‌های تحمیلی قابل‌کنترل نیست، خاطرنشان کرد: با رفع انحصار و باز شدن فضای واردات برای همه فعالان، بازار وارد فاز رقابتی می‌شود و تجار ناگزیر خواهند بود قیمت‌ها را کاهش دهند و کالا را با نرخ متعادل‌تری به دست مصرف‌کننده نهایی برسانند. در چنین وضعیتی، بازار سیاه نیز به‌طور طبیعی حذف خواهد شد.

درمجموع، اگرچه دولت با توجه به محدودیت منابع ارزی تصمیم درستی برای کنترل واردات اتخاذ کرده است تا ارز محدود را مدیریت و به‌سرعت به جریان مصرف منتقل کند، اما مشروط کردن این فرآیند به ثبت سفارش‌های محدود، به ایجاد انحصار و شکل‌گیری فضایی شبه‌مافیا دامن زده است.
ثبت سفارش، ابزار مناسبی برای تنظیم بازار است، اما تنها در صورتی کارآمد خواهد بود که فرصت ثبت برای تمامی فعالان واقعی بازار فراهم باشد؛ نه این‌که در اختیار تعداد معدودی باقی بماند.