صادرات گندم دوروم ایران به ایتالیا؛ فرصت مغفول در روابط تجاری دو کشور

در یک دهه گذشته، گرچه روابط تجاری ایران و ایتالیا دستخوش نوسانات زیادی شده است، اما همواره ایتالیا از مهم‌ترین شرکای تجاری اروپایی ایران محسوب می‌شود. بیشترین حجم تجارت مربوط به سال‌های پیش از تشدید تحریم‌ها (۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴) با اوج ۷ میلیارد دلار بود، اما پس از اعمال دوباره تحریم‌ها در ۲۰۱۸ و خروج آمریکا از برجام، حجم تجارت دو کشور تا حدود ۱.۲ تا ۱.۵ میلیارد دلار در سال کاهش یافت و همچنان زیر ۲ میلیارد دلار باقی مانده است. البته تراز تجاری همواره بیشتر به نفع ایران بوده است.

صادرات غلات (مثلاً گندم دوروم) صادرات اصلی غلات ایران به ایتالیا عمدتاً گندم دوروم است که در صنایع پاستای ایتالیا مصرف می‌شود. برای مثال، تنها در سال‌های اخیر حدود ۲۹ تا ۳۱ هزار تن گندم دوروم از ایران به ایتالیا صادر شده و بعضاً این میزان به ۳۰۰ هزار تن در سال رسیده است. خوزستان یکی از قطب‌های اصلی صادرات گندم ایران به ایتالیا به شمار می‌رود.

• واردات از ایتالیا: سهم ایتالیا در صادرات غلات (و به‌طورکلی محصولات غذایی) به ایران کمتر از اقلام صنعتی، ماشین‌آلات، دارویی و شیمیایی است. عمده غلات وارداتی ایران_ به‌خصوص ذرت، دانه‌های روغنی و گندم غیرخوراکی_عمدتاً از روسیه، قزاقستان، برزیل تأمین می‌شود و سهم ایتالیا بسیار محدود است، هرچند واردات انواع ماکارونی از ایتالیا نیز وجود دارد.

موانع عمده بر سر راه تجارت غلات

• تحریم‌های بین‌المللی: اصلی‌ترین مانع تجارت پایدار، تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران است که هم نقل و انتقالات مالی و هم همکاری شرکت‌های بین‌المللی را مختل می‌کند. پس از خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸، حجم تجارت به‌شدت افت کرد و بسیاری از قراردادهای تجاری دو کشور اجرایی نشدند.
• موانع بانکی و بیمه‌ای: دشواری انتقال ارز، عدم همکاری مؤسسات بیمه و اعتباری و حذف سیستم سوئیفت برای بانک‌های ایرانی، تعامل با سیستم مالی ایتالیا را دشوار کرده است. تأخیر در گشایش اعتبار اسنادی نیز روند تجارت را کند می‌کند.
• رقابت با سایر صادرکنندگان: کشورهای اروپایی واردات غلات خود را به‌شدت از بازارهای رقابتی و عمدتاً کشورهای آمریکای جنوبی یا کشورهای اتحادیه اروپا تأمین می‌کنند و ایران در این بازار رقابت سختی دارد، به‌خصوص در صادرات گندم و ذرت.
• استانداردها و مقررات کیفی: سخت‌گیری‌های بهداشتی، سلامت، استانداردهای اتحادیه اروپا و الزامات برچسب‌گذاری بر مبادلات تأثیر گذاشته و صادرات را محدود می‌کند. صادرات برخی غلات مانند گندم تنها در صورت اخذ گواهی‌های بین‌المللی امکان‌پذیر است.

فرصت‌ها و ظرفیت‌ها

• نیاز ایتالیا به گندم دوروم: ایتالیا به‌ویژه برای تولید پاستا، از بزرگ‌ترین واردکنندگان گندم دوروم است و ایران با تقویت کیفیت و استانداردهای محصولات می‌تواند حضور خود را در این بازار گسترش دهد.
• توسعه مسیرهای حمل‌ونقل: خطوط دریایی و زمینی نسبتاً بین‌المللی و دسترسی ایران به بنادر جنوب کشور (قشم و بندرعباس) باعث شده هزینه حمل غلات و صادرات به ایتالیا کاهش پیدا کند.
• امکان استفاده از اتاق مشترک بازرگانی: اتاق مشترک ایران و ایتالیا و اتاق اهواز از فعال‌ترین نهادهای تسهیل تجارت غلات با ایتالیا و برگزاری نمایشگاه‌ها و رویدادهای تخصصی برای ایجاد شبکه و حل موانع هستند.
• کم بودن تعرفه گمرکی ایتالیا: در صورت رفع تحریم‌ها، هزینه ورود غلات ایرانی به بازار ایتالیا می‌تواند مقرون‌به‌صرفه باشد و پتانسیل رقابت با کشاورزان سایر کشورها را افزایش دهد.

نگاهی به آمار و ارقام 10 سال اخیر

جمع‌بندی

درمجموع روابط تجاری غلات میان ایران و ایتالیا پتانسیل رشد بالایی دارد، اما به دلیل تحریم‌ها و چالش‌های ساختاری و مقرراتی، روند آن نوسانی و با موانع متعدد مواجه بوده است. بااین‌حال چنانچه روابط سیاسی و مالی بهبود یابد، سطح مبادلات غلات میان دو کشور می‌تواند تا چند برابر افزایش یابد و ایران به‌عنوان صادرکننده گندم دوروم، نقش پررنگ‌تری در تأمین بازار ایتالیا پیدا کند.