وابستگی متقابل اقتصادی(Financial Interdependence)؛ سیاستی فراموش شده در نظام اقتصادی ایران
یادداشتی از سیدحبیب شفیعی، دکترای روابط بین الملل
برقراری بازار آزاد و تقویت روابط اقتصادی و تجاری میان کشورها
وابستگی متقابل مفهومی بر گرفته از نظرات اقتصادی لیبرالیستها مبنی بر برقراری بازار آزاد و تقویت روابط اقتصادی و تجاری میان کشورها برای ایجاد صلح و امنیت در کنار کاهش تنش و جنگ اقتصادی و سیاسی است.
بر اساس این تفکر تاسیس شرکتهای چند ملیتی، از بین بردن اهمیت مرزهای سیاسی و امکان ایجاد سرمایهگذاری در کشورهای مختلف به منفعت متقابل و جلوگیری از وقوع جنگ در میان کشورها کمک میکند.
در واقع با ایجاد یک دهکده جهانی واحد و کمرنگشدن مرزها، موضوع منفعت آنی و ملی گرایانه همانند گذشته اهمیت چندانی ندارد چراکه وجود غولهای تکنولوژی و تجاری چند ملیتی مانند مایروسافت، آمازون، زیمنس، نوکیا و … و شبکه گسترده تجاری حاصل از حضور اینگونه شرکتها در نواحی مختلف سبب افزایش وابستگی میان کشورها از نظر اقتصادی شده و آنچنان گستره اقتصاد را وسعت میبخشد که منفعت آنی و ملی کشورها با هم ادغام شده و تبدیل به منافع جمعی و بلند مدت میشوند.
اتحادیه اروپا بارزترین نمونه موفق وابستگی متقابل است که با کمرنگسازی مرز میان کشورهای عضو، امکان تولید و صادرات محصولات گوناگون و استفاده از بازارهای یکدیگر را برای تمامی کشورهای اروپایی فراهم کرده است.
از سوی دیگر با وجود وابستگی متقابل و سرمایهگذاری کشورهای اروپایی حاضر در اتحادیه، احتمال و تصور وقوع جنگ بین کشورهای اتحادیه اروپا بسیار دور از ذهن است چراکه وقوع هر گونه تنش و جنگ سبب نابودی سرمایه اقتصادی تمامی کشورهای صاحب سرمایه میشود.
حفظ امنیت کشورها در سایه وابستگی متقابل
مقوله وابستگی متقابل علاوه بر منفعت اقتصادی، منافع امنیتی کشورها را نیز تامین میکند. بهگونهای که بر اساس پیشبرد این مقوله، بعد از جنگ جهانی دوم حتی آلمان و ژاپن نیز دیگر اجازه داشتن ارتش منظم و تسلیحات را ندارند و امنیت آنان توسط ایالات متحده تامین میشود. این در حالی است که ما تاکنون شاهد وابستگی متقابل و روابط اقتصادی مستحکمی در میان کشورهای منطقه خاورمیانه نبودهایم و همین امر می تواند به عنوان یکی از دلایلی که به افزایش تنش و درگیری در این منطقه دامن زده است بدل گردد.
ایران تا چه اندازه به وابستگی متقابل بها داده است؟
درباره تاثیرات عدم وابستگی متقابل در روابط اقتصادی ایران باید به این نکته اشاره کرد که همکاری اقتصادی کشورهای دیگر با ایران بر اساس فروش کالا و سرمایهگذاری در بازار کشورمان شکل میگیرد و تا زمانی که برای فروشنده خارجی کالا و خدمات امکان سودآوری و سرمایهگذاری توأمان در بازارهای بینالمللی وجود داشته باشد، حاضر به ادامه این فعالیت هستند. لذا در این وضعیت با اعمال هر گونه تحریم و تهدید شاهد خروج سریع سرمایهگذاران خارجی از کشور هستیم.
از سوی دیگر گاهی اوقات کشورهای خارجی به جای سرمایهگذاری مستقیم در ایران به ارائه تسهیلات مالی به صورت فاینانس و اخذ سود ناشی از سرمایهگذاری پولی اکتفا میکنند که در این وضعیت نیز اعمال تحریم، شرایط اقتصادی را برای ایران با دشواری مواجه میکند. در حالی که برای مثال کشوری مانند ترکیه با وجود اعمال تحریمهای مختلف، به علت سرمایهگذاری بسیاری از سرمایه گذاران و شرکای خارجی مانند خودروسازهای اروپایی و وابستگی متقابل اقتصادی با سایر کشورها با تنگنای اقتصادی سختی روبهرو نمیشود.
آیا نفوذ، ارمغان لاینفک وابستگی متقابل است؟
شاید بتوان موضوع نفوذ سیاسی بیگانگان از طریق روابط آزاد تجاری و سرمایهگذاری در کشور را یکی از عوامل عدم تمایل ایران برای جذب سرمایهگذار خارجی در طول تاریخ دانست چراکه بر اساس این تفکر ( نفوذ کشورهای بیگانه)، تلاش چندانی برای برقراری ارتباطات فراتر از مرزهای جغرافیایی صورت نگرفته است.
البته هر کشوری با توجه به منافع ملی خود برای سیاستهای اقتصادی و تفکرات سیاسی خود دارای توجیهاتی است که غلبه این سیاست اقتصادی بر نگرش سیاسی در ایران نوعی تفکر بد بینانه محسوب میشود. لذا در مرحله نخست باید تعریف درستی از منافع ملی داشته باشیم؛ زیرا عدم شناخت مناسب موجب اعمال رویکرد نادرست در زمان نامناسب میشود.
برای مثال بر خلاف تلاش های بینالمللی دهههای اخیر برای ایجاد همگرایی بینالمللی، رویکرد سیاسی و اقتصادی ترامپ، رئیس جمهور آمریکا بر اصل تقویت مرزها و سرمایهگذاری داخلی و انزواطلبی بوده است که تحلیل نتایج چنین رویکردی نیازمند شکیبایی بیشتر برای بررسی برآیند آن خواهد بود.
همچنین در حال حاضر در اروپا نیز شاهد جوشش دوباره ملیگرایان هستیم. وقایعی همچون خروج انگلیس از اتحادیه اروپا (BREXIT) و زمزمههای جدایی فرانسه(FREXIT) و یا حتی اسکاتلند از بریتانیا (SCOTEXIT) شاید حاکی از شکست، انتخاب زمان نامناسب و یا اجرای نادرست پروژه جهانیسازی در اروپا و حتی در سطح جهانی باشد!
ایران با کدام کشور وابستگی متقابل موفق را تجربه کرده است؟
کشورها در فرآیند رابطه با یکدیگر با سه مرحله همکاری ( cooperation)، رقابت (competition) و تقابل (confrontation) مواجه هستند که برای مثال ایران در حال حاضر با کشور ترکیه در وضعیت رقابت توام با همکاری (coopetition) به سر میبرد که این امر سبب پیشرفت روابط هر دو کشور بدون ایجاد آسیب و تنش جدی بوده است و این مورد یک نمونه از وابستگی متقابل اقتصادی و سیاسی موفقیتآمیز میان ایران و ترکیه میباشد. چنان که بعد از شکست دولت عثمانی و پایان حکومت قاجار در ایران، هیچ تنش جدی بین این دو کشور وجود نداشته است و میزان مراودات تجاری بین ایران و ترکیه با رشد مطلوبی همراه بوده است.
مثال دیگر منطقه پر آشوب خاورمیانه است که در آن شاهد وقوع تنگنای امنیتی و آغاز تنشها و در نتیجه، رقابت برای خرید جنگافزار تسلیحاتی هستیم. در این میان کشوری مانند امارات متحده عربی به دلیل جذب مطلوب سرمایهگذار خارجی و منفعت مشترک کشورهای مختلف، تا حدود بسیاری درگیر تنش و جنگی مستقیم نمیشود و شاهدیم که امارات متحده عربی به یک پایانه تجاری و اقتصادی در منطقه تبدیل شده است.
منطقه خاورمیانه به دلیل وجود اقوام، مذاهب، نژادها و اختلافات دیرینه مختلف دارای پتانسیل بسیاری برای تنش و درگیری است که این موضوع سبب شده است روابط متقابل موفقی در زمینه اقتصاد و سیاست بین این کشورها صورت نگیرد.
وضعیت وابستگی متقابل مقایسه شرایط بینالمللی دو کشور کره شمالی و کره جنوبی
نمونه جذاب دیگر در بحث استفاده از وضعیت وابستگی متقابل مقایسه شرایط بینالمللی دو کشور کره شمالی و کره جنوبی است. همکاری و وابستگی متقابل کره جنوبی با کشورهای مختلف باعث شده است که حتی با وجود هم مرز بودن با همسایه همزبان، همنژاد و پر حاشیه خود یعنی کره شمالی نگرانی جدی را در زمینه جنگ و درگیری، به علت حمایت کشورهای مختلف نداشته باشد.
تا جایی قدرت اقتصادی حاصل از سرمایهگذاریهای مشترک بینالمللی در کره جنوبی، حمایت جهانی را در مقابل همسایه شمالی خود برای این کشور به ارمغان آورده است. در مجموع میتوان گفت که بهتر است در مقوله وابستگی متقابل به مزایای فراوان آن نیز تمرکز بیشتری نمود و تنها به جلوگیری از خطر نفوذ بسنده نکرد!
ایران به عنوان یک کشور مستعد و دارای پتانسیل در منطقه، باید ابتدا اجازه سرمایهگذاری خارجی را بر پایه صلاحیت و اعتماد به کشورها صادر کند. به گونهای که برای جذب سرمایهگذاری مطلوب و تقویت وابستگی متقابل، قوانین جدیدی را با تشریفات دست و پا گیر کمتر وضع نماید و در نهایت با کمک وابستگی متقابل نه تنها اقدامی در جهت شکوفایی اقتصادی کشور نموده بلکه گام موثری در جهت ثبات امنیت اقتصادی و سیاسی کشور و منطقه بردارد.
