تابآوری بنادر و پدافند غیرعامل؛ کلید امنیت غذایی در شرایط جنگ
دبیر انجمن بنادر ایران مطرح کرد
بنادر بهعنوان دروازههای اصلی ورود و خروج کالاهای اساسی و مواد اولیه در زنجیره تأمین کشور، نقش حیاتی و غیرقابل جایگزینی در تضمین امنیت غذایی ایفا میکنند. در شرایط بحرانی و بحبوحه جنگ، اهمیت این زیرساختهای استراتژیک بیش از پیش نمایان میشود، چرا که عملکرد مستمر و ایمن بنادر میتواند از بروز اختلالات گسترده در تأمین کالاهای ضروری جلوگیری کند و از آسیبپذیری کشور در برابر تهدیدات نظامی و اقتصادی بکاهد.
پدافند غیرعامل بنادر، شامل مقاومسازی سازهها، پراکندهسازی فعالیتها، تسهیل فرآیندهای تخلیه و بارگیری، و مدیریت هوشمند حملونقل، بهعنوان رکن کلیدی حفظ پایداری و تداوم زنجیره تأمین غذا، تضمینکننده امنیت ملی و رفاه عمومی در شرایط جنگی و اضطراری به شمار میرود.
با تشدید تهدیدات منطقهای، افزایش ناامنی دریایی و احتمال بروز جنگهای ترکیبی، اهمیت بنادر تجاری و زیرساختهای بندری کشور در تأمین امنیت غذایی، از همیشه حیاتیتر شده است.
انجمن بنادر ایران با تأکید بر نقش غیرقابل جایگزین این زیرساختها در زنجیره تأمین کالاهای اساسی، خواستار توجه ویژه دولت و نهادهای پدافندی به آمادگی لجستیکی بنادر در سناریوهای بحرانی شد
مهندس صادقیان، دبیر انجمن بنادر ایران در گفتوگو با نگاشته درباره مهمترین چالشهای بنادر کشور در شرایط جنگ یا بحران گفت: نقش بنادر در امنیت غذایی تنها به زمان جنگ محدود نمیشود؛ بنادر در تمام ایام، از ثبات تا بحران، ستون فقرات زنجیره تأمین کشور هستند. بیش از ۸۰ درصد واردات و صادرات از مسیر بنادر انجام میشود و اقلامی مانند غلات، روغن، نهادههای دامی و دارو از همین طریق وارد میشوند.
وی ادامه داد: در سناریوهای جنگی یا بحرانی، چالشهای حیاتی مقابل بنادر به شرح زیر است:
- تأمین امنیت فیزیکی بنادر و کارکنان در برابر حملات و خرابکاریها
- حفظ عملیات پایدار در تخلیه، بارگیری و انبارداری
- تداوم دسترسی به نیروی انسانی، سوخت، برق، تجهیزات و ارتباطات
- بازطراحی فوری مسیرهای واردات در صورت انسداد کشتیرانی خارجی
- جهش ناگهانی هزینه حملونقل و بیمه کشتیها در فضای جنگی
در این شرایط، بنادر فقط زیرساخت تجاری نیستند؛ بلکه مؤلفهای از امنیت ملی و پدافند غیرعامل محسوب میشوند.
افزایش تابآوری بنادر در برابر تهدیدات نوین
وی اظهار کرد: طی سالهای اخیر، بنادر کشور با همکاری دولت و بخش خصوصی، مجموعهای از اقدامات برای افزایش تابآوری خود در برابر تهدیدات نظامی، سایبری و اقتصادی انجام دادهاند. برخی از این اقدامات عبارتاند از:
- تنوعبخشی به مبادی وارداتی و صادراتی: فعالسازی بنادر متعدد در شمال و جنوب برای کاهش وابستگی به یک یا دو بندر اصلی
- افزایش ظرفیت انبارش کالاهای اساسی: توسعه سیلوها، مخازن و انبارهای استراتژیک برای ذخیرهسازی بلندمدت
- تقویت امنیت سایبری: ارتقای زیرساختهای فناوری اطلاعات بندری و ایجاد مراکز داده پشتیبان
- برگزاری مانورهای پدافندی و اضطراری: همکاری با نیروهای نظامی و امدادی برای افزایش آمادگی میدانی
- توسعه ساخت داخل تجهیزات بندری: ساخت داخلی جرثقیل، سامانههای کنترل تردد و کاهش وابستگی به واردات
- توسعه زنجیرههای چندوجهی حملونقل: اتصال بنادر به مراکز لجستیکی خشکی برای تداوم توزیع در بحران
توافق غلات دریای سیاه؛ نمونهای از دیپلماسی غذایی در زمان جنگ
صادقیان درباره امکان تداوم جریان کالاهای غذایی در دوران جنگهای منطقهای، گفت: تجربههای جهانی نشان داده که حتی در دوران جنگ، کشورها میتوانند برای حفظ جریان مواد غذایی به توافقهای بشردوستانه دست یابند.»
نمونه بارز آن، توافق غلات دریای سیاه میان اوکراین، روسیه، ترکیه و سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ بود که علیرغم درگیری نظامی، امکان صادرات غلات اوکراینی از بنادر به کشورهای دیگر را فراهم کرد.
نقش دولت در حفظ کارکرد بنادر در شرایط اضطراری
نماینده انجمن بنادر در ادامه گفت: دولتها باید با ایفای نقش فعال، زیرساختهای بندری را در برابر تهدیدات حفظ و تقویت کنند.
مهمترین اقدامات دولت برای پشتیبانی از نقش بنادر در امنیت غذایی
- تأمین امنیت فیزیکی و سایبری بنادر از طریق ساختار پدافند غیرعامل
- تشکیل فرماندهی واحد بحران برای تصمیمگیری سریع درباره اولویتهای ترخیص، سوخترسانی، مجوزها و منابع
- حمایت مالی و بیمهای از شرکتهای بندری (شامل بیمه جنگ، معافیت مالیاتی، تسهیلات ارزی و خطوط اعتباری)
- تضمین خدمات پایهای مانند برق، اینترنت، لجستیک و سوخت
- تقویت مشارکت واقعی بخش خصوصی به عنوان بازوی اصلی عملیات بندری کشور
درسهای کلیدی از بحرانهای جهانی اخیر
در بخش پایانی، نماینده انجمن بنادر به تجربههای بحرانهای اخیر جهانی مانند جنگ اوکراین، انسداد کانال سوئز، بحران یمن و تهدیدات دریای سرخ اشاره کرد و گفت: این رخدادها نشان دادند که امنیت غذایی کشورها به عملکرد پایدار و تابآور بنادر وابسته است. اگر بنادر متوقف شوند، زنجیره غذایی کشور دچار اختلال جدی خواهد شد.
درسهای کلیدی برای کشور عبارتاند از:
- تنوعبخشی به مسیرهای وارداتی
- افزایش ظرفیت ذخیرهسازی بندری
- تقویت تابآوری سایبری
- تشکیل ستاد واحد بحران بندری
- بومیسازی تجهیزات و نرمافزارهای بندری
